Maliyet Muhasebesi

Maliyet Muhasebesinin Amacı

Maliyet muhasebesi, üretim işletmelerinde mamul ve hizmet maliyetlerinin hesaplanması, kontrol edilmesi ve yönetim kararlarına bilgi sağlanması amacıyla maliyet verilerinin toplanması, sınıflandırılması ve dağıtılmasıdır. Amaçları: birim maliyetin belirlenmesi, stok değerlemesi ve dönem sonucunun hesaplanması, fiyatlandırma, maliyet kontrolü ve planlama.

Temel Kavramlar

• Harcama: Bir mal veya hizmetin edinilmesi için yapılan ödeme veya borçlanma.
• Maliyet: Belirli bir amaca ulaşmak için katlanılan fedakârlıkların para ile ifadesi.
• Gider: Gelir elde etmek amacıyla tüketilen maliyetler (dönem gideri).
• Zarar: Karşılığında gelir elde edilmeyen değer kaybı (yangında yanan stok).

Üretim Maliyetinin Unsurları

• Direkt ilk madde ve malzeme (DİMM): Mamulün bünyesine doğrudan giren ve mamule doğrudan yüklenebilen malzemeler (mobilyada kereste).
• Direkt işçilik (Dİ): Doğrudan üretimde çalışan ve mamule doğrudan yüklenebilen işçilik maliyetleri.
• Genel üretim giderleri (GÜG): Mamule doğrudan yüklenemeyen diğer üretim giderleri (endirekt malzeme, endirekt işçilik, fabrika amortismanı, enerji, bakım); dağıtım anahtarlarıyla mamullere yüklenir.
• Ana (asal) maliyet = DİMM + Dİ; dönüştürme (şekillendirme) maliyeti = Dİ + GÜG.

Maliyetlerin Sınıflandırılması

• Faaliyet hacmiyle ilişkisine göre: Sabit maliyetler (üretim miktarından bağımsız: kira, amortisman; birim başına düşen tutar üretim arttıkça azalır), değişken maliyetler (üretimle doğru orantılı: direkt malzeme; birim başına sabittir) ve yarı değişken (karma) maliyetler.
• Mamule yüklenebilirliğine göre: Direkt (dolaysız) ve endirekt (dolaylı) maliyetler.
• Karar verme açısından: İlgili maliyet, batık maliyet (geri dönüşü olmayan, kararlarda dikkate alınmaz), fırsat maliyeti, kontrol edilebilir maliyet, farksal maliyet.

Maliyet Sistemleri

• Sipariş maliyeti sistemi: Müşteri siparişine göre farklı ürünlerin üretildiği işletmelerde (matbaa, mobilya, inşaat) maliyetler her sipariş için ayrı ayrı sipariş maliyet kartlarında toplanır.
• Safha maliyeti sistemi: Kesintisiz ve seri üretim yapılan işletmelerde (çimento, kimya, tekstil) maliyetler üretim safhalarına (bölümlere) göre toplanır. Dönem sonundaki yarı mamuller eşdeğer birim (tamamlanma derecesine göre mamul karşılığı) hesabıyla dikkate alınır.

Maliyetleme Yöntemleri

• Tam maliyet yöntemi: Sabit ve değişken bütün üretim maliyetleri mamul maliyetine yüklenir; yasal raporlamada kullanılır.
• Değişken maliyet yöntemi: Yalnız değişken üretim maliyetleri mamule yüklenir; sabit üretim giderleri dönem gideri sayılır. Yönetim kararlarında ve katkı payı analizinde kullanılır.
• Normal maliyet yöntemi: Genel üretim giderleri önceden belirlenmiş yükleme oranlarıyla mamule yüklenir.
• Standart maliyet yöntemi: Önceden belirlenmiş standart maliyetler fiili maliyetlerle karşılaştırılır; fiyat (oran) sapması ve miktar (verimlilik) sapması analiz edilir.
• Faaliyet tabanlı maliyetleme (ABC): Genel giderlerin faaliyetlere, faaliyetlerin de maliyet etkenlerine göre mamullere dağıtılması; daha doğru maliyet bilgisi sağlar.

Tekdüzen Sistemde Maliyet Hesapları

7/A seçeneği (fonksiyon esası): 710 DİMM Giderleri, 720 Direkt İşçilik Giderleri, 730 Genel Üretim Giderleri, 740 Hizmet Üretim Maliyeti, 750 Ar-Ge Giderleri, 760 Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri, 770 Genel Yönetim Giderleri, 780 Finansman Giderleri; bu hesaplar yansıtma hesapları aracılığıyla 151, 152 ve 6. sınıf hesaplara aktarılır. 7/B seçeneği (çeşit esası): 790-798 hesaplarında giderler çeşitlerine göre (ilk madde malzeme, işçi ücret ve giderleri, memur ücretleri, dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler, çeşitli giderler, vergi-resim-harçlar, amortismanlar, finansman giderleri) izlenir; büyük işletmeler 7/A'yı kullanmak zorundadır.

Gider Dağıtımı

Genel giderler önce gider yerlerine dağıtılır (birinci dağıtım), ardından yardımcı gider yerlerinin giderleri esas üretim gider yerlerine aktarılır (ikinci dağıtım: doğrudan, kademeli veya matematik/karşılıklı yöntemler), son olarak esas gider yerlerinin giderleri mamullere yüklenir.