Eleştirel Yaklaşımlar

Marksist ve Yapısalcı Yaklaşımlar

• Emperyalizm kuramları: Lenin, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (1916) eserinde emperyalizmi kapitalizmin tekelci aşaması olarak açıklamıştır; J. A. Hobson da emperyalizmin ekonomik nedenlerini incelemiştir.
• Bağımlılık kuramı: Latin Amerika kökenli bu yaklaşıma göre merkez (gelişmiş ülkeler) ile çevre (az gelişmiş ülkeler) arasındaki eşitsiz ilişki, çevrenin azgelişmişliğini yeniden üretir (Raúl Prebisch, Andre Gunder Frank — azgelişmişliğin gelişmesi, Fernando Cardoso). Prebisch-Singer tezi, hammadde fiyatlarının mamul mallara göre uzun dönemde gerilediğini ileri sürer.
• Dünya sistemleri kuramı (Immanuel Wallerstein): Kapitalist dünya ekonomisi merkez, yarı çevre ve çevre olmak üzere üç katmandan oluşur.
• Neo-Gramşiyan yaklaşım (Robert Cox): Gramsci'nin hegemonya kavramını uluslararası alana uygular; Cox'un ünlü sözü: Kuram daima birileri ve bir amaç içindir. Cox, sorun çözücü kuram ile eleştirel kuram arasında ayrım yapmıştır.

Eleştirel Teori

Frankfurt Okulu (Horkheimer, Adorno, Habermas) kökenli eleştirel teori, uluslararası ilişkilerde Andrew Linklater ve Robert Cox ile öne çıkmıştır. Mevcut düzeni veri kabul etmez, onun nasıl ortaya çıktığını sorgular ve insanın özgürleşmesini (emancipation) amaçlar. Kuramın tarafsız olamayacağını savunur.

Konstrüktivizm (İnşacılık)

• Soğuk Savaş'ın sona ermesini öngörememesi üzerine realizm ve liberalizme yönelik eleştirilerle güçlenmiştir. Terimi uluslararası ilişkilere Nicholas Onuf (World of Our Making, 1989) kazandırmıştır.
• Alexander Wendt: Ünlü makalesi Anarşi Devletlerin Ondan Ne Yaptığıdır (1992) ve Uluslararası Politikanın Sosyal Teorisi (1999) eseriyle bilinir. Anarşinin sabit bir anlamı yoktur; devletlerin etkileşimleriyle Hobbesçu (düşman), Lockeçu (rakip) veya Kantçı (dost) anarşi kültürleri oluşabilir.
• Temel kavramlar: Kimlik, norm, düşünce ve sosyal yapılar; yapı ve aktörün birbirini karşılıklı olarak oluşturması (yapı-eyleyen sorunu); çıkarlar kimliklerden türer ve sosyal olarak inşa edilir.
• Peter Katzenstein, Martha Finnemore ve Friedrich Kratochwil diğer önemli isimlerdir.

Post-Pozitivist Yaklaşımlar

• Postmodernizm (post-yapısalcılık): Bilgi ile iktidar arasındaki ilişkiyi (Michel Foucault) vurgular; büyük anlatıları reddeder ve söylem analizini kullanır. Richard Ashley, R. B. J. Walker, David Campbell ve James Der Derian önemli temsilcilerdir.
• Feminizm: Uluslararası ilişkilerdeki toplumsal cinsiyet boyutunu ve erkek egemen bakışı sorgular. Cynthia Enloe, Bananas, Beaches and Bases eserinde kadınların uluslararası politikadaki görünmez rollerini incelemiştir; J. Ann Tickner, Morgenthau'nun ilkelerini feminist bir bakışla yeniden yazmıştır.
• Postkolonyalizm: Batı merkezli bilgi üretimini ve sömürgecilik mirasını eleştirir; Edward Said, Oryantalizm (1978) eserinde Batı'nın Doğu'yu nasıl inşa ettiğini incelemiştir. Gayatri Spivak ve Homi Bhabha diğer önemli isimlerdir.
• Yeşil teori (ekolojik yaklaşım): Çevre sorunlarını ve devlet merkezli yapının sınırlarını sorgular.

İngiliz Okulu

Realizm ile liberalizm arasında orta yol olarak görülür. Hedley Bull, Anarşik Toplum (1977) eserinde anarşik bir ortamda bile ortak kural ve kurumlara dayanan bir uluslararası toplum bulunduğunu savunmuştur. Martin Wight (realist, rasyonalist ve devrimci gelenekler ayrımı) ve Barry Buzan diğer önemli isimlerdir.

Güvenlik Çalışmaları

Kopenhag Okulu (Barry Buzan, Ole Waever) güvenlikleştirme kavramını geliştirmiştir: Bir konunun söz edimiyle varoluşsal tehdit olarak sunularak olağanüstü önlemlerin meşrulaştırılması. Güvenliği askerî, siyasi, ekonomik, toplumsal ve çevresel olmak üzere beş sektörde ele alır. İnsani güvenlik kavramı ise 1994 BM Kalkınma Programı raporunda öne çıkmıştır.