İklim Bilgisi

Hava Durumu ve İklim

Hava durumu, kısa süreli ve dar bir alandaki atmosfer olaylarıdır; iklim ise geniş bir alanda uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalamasıdır. İklimi belirleyen elemanlar: sıcaklık, basınç ve rüzgârlar, nem ve yağış.

Atmosfer

• Katmanlar: Troposfer (hava olaylarının görüldüğü, yükseldikçe sıcaklığın her 100 m'de yaklaşık 0,5-0,6 °C azaldığı katman; kalınlığı Ekvator'da fazla, kutuplarda az), stratosfer (ozon tabakası), mezosfer, termosfer (iyonosfer; radyo dalgalarının yansıması), ekzosfer.
• Atmosfer gaz bileşimi: yaklaşık %78 azot, %21 oksijen, %1 diğer gazlar (argon, karbondioksit, su buharı).

Sıcaklık

• Etkileyen faktörler: Enlem (ışınların geliş açısı), yükselti, denizellik-karasallık, okyanus akıntıları, bakı (Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha sıcak), nem, rüzgârlar, bitki örtüsü.
• Sıcaklık terselmesi (inversiyon): Kışın yüksek basınç alanlarında çukur alanlarda soğuk havanın birikmesiyle yükseldikçe sıcaklığın artması; hava kirliliğini artırır.
• İzoterm: Eş sıcaklık eğrisi; gerçek ya da indirgenmiş sıcaklıkları gösterir.

Basınç ve Rüzgârlar

• Termik basınç sıcaklığa bağlıdır (Ekvator alçak, kutuplar yüksek); dinamik basınç hava hareketleriyle oluşur (30° enlemleri dinamik yüksek, 60° enlemleri dinamik alçak). Rüzgârlar yüksek basınçtan alçak basınca eser.
• Sürekli rüzgârlar: Alize (30°'den Ekvator'a), Batı rüzgârları (30°'den 60°'ye; Avrupa'nın batı kıyılarına yağış getirir), Kutup rüzgârları.
• Mevsimlik rüzgârlar: Musonlar (Güney ve Güneydoğu Asya; yazın denizden karaya esip bol yağış bırakır).
• Yerel rüzgârlar: Meltemler (deniz-kara, dağ-vadi), fön (dağı aşıp alçalırken ısınan kuru rüzgâr), poyraz, karayel, lodos, keşişleme, kıble, yıldız, bora vb.

Nem ve Yağış

• Mutlak nem: 1 m³ havadaki su buharı (g). Maksimum nem: Havanın taşıyabileceği en fazla nem; sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem = (mutlak nem / maksimum nem) × 100. Sıcaklık artarsa bağıl nem azalır.
• Yağış türleri: Konveksiyonel (yükselim; Ekvator'da her gün öğleden sonra, ılıman bölgelerde ilkbahar kırkikindi yağmurları), orografik (yamaç; nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselmesi; Karadeniz kıyıları), cephesel (frontal; sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması; Akdeniz ikliminin kış yağışları).

İklim Tipleri

• Sıcak iklimler: Ekvatoral (her mevsim yağışlı, yağmur ormanları), Savan (yazları yağışlı), Muson, Çöl (sıcak).
• Ilıman iklimler: Akdeniz (yazları sıcak-kurak, kışları ılık-yağışlı; maki), Okyanusal/Ilıman Okyanusal (her mevsim yağışlı; batı Avrupa), Karadeniz (Türkiye'de her mevsim yağışlı), Karasal (yazları sıcak-kurak, kışları soğuk-kar yağışlı; bozkır).
• Soğuk iklimler: Tayga (Sibirya ve Kanada; iğne yapraklı ormanlar), Tundra (kısa yazlar, yosun-liken), Kutup.