İlk Çağ ve Orta Çağ Felsefesi

İlk Çağ Felsefesi (MÖ 6. yy – MS 2. yy)

Doğa filozofları (Sokrates öncesi): Evrenin ana maddesini (arkhe) akılla açıklamaya çalışmışlardır. Thales (su), Anaksimandros (apeiron), Anaksimenes (hava), Herakleitos (ateş; değişim ve logos), Pythagoras (sayı), Parmenides (değişmez varlık), Empedokles (dört unsur), Demokritos (atom).

Sofistler

MÖ 5. yüzyılda Atina'da ücret karşılığı hitabet ve tartışma dersleri veren düşünürlerdir. Felsefenin konusunu doğadan insana ve topluma çevirmişlerdir. Bilgi ve ahlakta göreceliği savunmuşlardır. Protagoras: “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” Gorgias: şüphecilik ve nihilizm.

Sokrates (MÖ 469–399)

• Hiç yazılı eser bırakmamıştır; düşünceleri öğrencisi Platon'un diyaloglarından öğrenilir.
• Sofistlerin göreceliğine karşı evrensel ve kesin bilginin mümkün olduğunu savunmuştur.
• “Kendini bil” ilkesini benimsemiştir. “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.”
• Yöntemi soru-cevaba dayalı ironi ve doğurtma (maiotik) yöntemidir.
• Erdem bilgidir; kimse bile bile kötülük yapmaz.
• Gençleri yoldan çıkarmak ve tanrılara saygısızlık suçlamasıyla baldıran zehri içirilerek öldürülmüştür.

Platon (MÖ 427–347)

• Atina'da Akademia'yı kurmuştur. Eserleri diyalog biçimindedir: Devlet, Sokrates'in Savunması, Phaidon, Şölen.
• İdealar kuramı: Gerçek varlık değişmez, ezeli idealardır; duyular dünyası idealar dünyasının gölgesidir (mağara alegorisi). En yüksek idea “iyi ideası”dır.
• Bilgi hatırlamadır (anamnesis); ruh, bedene girmeden önce idealar dünyasını görmüştür.
• İdeal devlet filozof kralların yönettiği devlettir.

Aristoteles (MÖ 384–322)

• Platon'un öğrencisi, Büyük İskender'in hocasıdır; Lykeion'u kurmuştur. İslam dünyasında “Muallim-i Evvel” (ilk öğretmen) olarak anılır.
• Klasik mantığın kurucusudur (Organon); kıyas (tasım) yöntemini geliştirmiştir.
• Varlık madde ve formdan oluşur; dört neden (maddi, formel, etken, ereksel) öğretisi; ilk hareket ettirici.
• Ahlakta mutluluk (eudaimonia) ve altın orta.
• Eserleri: Metafizik, Nikomakhos'a Etik, Politika, Poetika.

Helenistik ve Roma Dönemi

• Stoacılık (Zenon, Seneca, Epiktetos, Marcus Aurelius): Doğaya ve akla uygun yaşamak, tutkulardan arınmak (apatheia), kadere boyun eğmek.
• Epikürcülük: Dingin haz, ataraksia.
• Kuşkuculuk (Pyrrhon): Yargıdan kaçınma.
• Yeni Platonculuk (Plotinos): Her şey Bir'den taşma (sudur) yoluyla meydana gelir.

Orta Çağ Felsefesi (2. – 15. yy)

• Hristiyan felsefesi: Temel sorun inanç ile akıl ilişkisidir. Patristik dönemde Augustinus (“Anlamak için inanıyorum”; Tanrı Devleti). Skolastik dönemde Anselmus (ontolojik kanıt), Thomas Aquinas (Aristoteles felsefesini Hristiyanlıkla uzlaştırma; beş yol kanıtı), Ockhamlı William (Ockham'ın usturası). Tümeller tartışması: realizm, nominalizm, kavramcılık.
• İslam felsefesi: Kindî (ilk İslam filozofu, “Arapların filozofu”), Fârâbî (“Muallim-i Sânî”, ikinci öğretmen; erdemli şehir, sudur), İbn Sînâ (eş-Şifâ, el-Kânûn fi't-Tıb; vâcib-mümkün ayrımı; “Şeyhü'r-Reîs”), Gazzâlî (Tehâfütü'l-Felâsife; sezgi ve şüphe), İbn Rüşd (Aristoteles şarihi; Tehâfütü't-Tehâfüt; Batı'da “Averroes”), İbn Tufeyl (Hay bin Yakzan), İbn Haldun (Mukaddime; tarih felsefesi ve sosyolojinin öncüsü).
• İslam filozoflarının Aristoteles yorumları Latinceye çevrilerek Avrupa'daki skolastik düşünceyi derinden etkilemiştir.

Sınav uyarısı: Sofistler felsefeyi insana yöneltmiş ve göreceliği savunmuştur. Akademia'yı Platon, Lykeion'u Aristoteles kurmuştur. Muallim-i Evvel Aristoteles, Muallim-i Sânî Fârâbî'dir. “Anlamak için inanıyorum” Augustinus'undur.