Cumhuriyet Dönemi Dış Politika

Temel İlkeler

Atatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkesi Yurtta sulh, cihanda sulh sözüyle ifade edilir. Bağımsızlık, statükoculuk (mevcut sınırların korunması), uluslararası hukuka bağlılık, gerçekçilik, Batılılaşma ve barışçılık bu dönemin özellikleridir.

Lozan'dan Kalan Sorunlar ve Çözümleri

• Musul sorunu: Lozan'da çözülemeyen sorun Milletler Cemiyeti'ne götürülmüş; 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a (İngiltere mandası) bırakılmış, petrol gelirlerinin yüzde 10'u 25 yıl süreyle Türkiye'ye verilmiştir.
• Nüfus mübadelesi: Türkiye ile Yunanistan arasında 1923 sözleşmesiyle gerçekleşmiş; etabli sorunu 1930 Ankara Antlaşması ile çözülmüştür.
• Yabancı okullar sorunu ve Osmanlı borçları sorunu (1929'da anlaşma ile ödeme planı).
• Boğazlar sorunu: Lozan'daki Boğazlar Komisyonu ve askersizleştirme hükümleri, 20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirilmiştir. Montrö ile Boğazlar üzerinde Türk egemenliği tam olarak sağlanmış, Boğazlar Komisyonu kaldırılmış ve Türkiye bölgeyi askerileştirme hakkı kazanmıştır; ticari gemilere barış zamanında geçiş serbestliği tanınmıştır.
• Hatay sorunu: Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık vermesi üzerine gündeme gelmiş; Milletler Cemiyeti kararıyla 1938'de Hatay Devleti kurulmuş ve 29 Haziran 1939'da Hatay Meclisinin kararıyla Türkiye'ye katılmıştır. Hatay, Atatürk'ün son dış politika başarısıdır.

Atatürk Döneminde İttifaklar

• Türkiye 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne davet üzerine üye olmuştur.
• Balkan Antantı (9 Şubat 1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında, İtalya ve Bulgaristan'ın revizyonist tehdidine karşı imzalanmıştır.
• Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmış, doğu sınırlarını güvence altına almayı amaçlamıştır.
• SSCB ile 1921 Moskova ve Kars antlaşmaları, 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması; Yunanistan ile 1930 dostluk antlaşması.

II. Dünya Savaşı Döneminde Türkiye

İsmet İnönü döneminde Türkiye savaşa girmeme politikası izlemiştir (aktif tarafsızlık). 1939 Türk-İngiliz-Fransız İttifakı, Almanya ile Saldırmazlık Paktı (18 Haziran 1941), Adana Görüşmesi (1943, Churchill) ve Kahire Konferansı (1943) bu dönemin önemli olaylarıdır. Türkiye, BM'ye kurucu üye olabilmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiştir.

Soğuk Savaş Döneminde Türk Dış Politikası

• SSCB'nin 1945'te Kars ve Ardahan üzerinde toprak talebinde bulunması ve Boğazlarda üs istemesi Türkiye'yi Batı'ya yöneltmiştir. Truman Doktrini (1947) ve Marshall Planı yardımları alınmıştır.
• Türkiye, Kore Savaşı'na asker göndermiş ve 1952'de NATO'ya katılmıştır; Avrupa Konseyi'ne 1949'da üye olmuştur.
• Balkan Paktı (1953-1954) ve Bağdat Paktı (1955).
• Jüpiter füzeleri (1962) ve Johnson Mektubu (1964): Kıbrıs'a müdahaleyi engelleyen bu mektup Türkiye'nin çok yönlü dış politika arayışını başlatmıştır.
• 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası ABD'nin uyguladığı silah ambargosu (1975-1978).
• 1980'lerde ekonomik dışa açılma; 1987'de AT'ye tam üyelik başvurusu.