Geçici Hukuki Korumalar

Geçici Hukuki Korumalar

Geçici hukuki korumalar, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle hakkın elde edilmesinin zorlaşmasını veya imkânsız hâle gelmesini önlemek amacıyla, kesin hükümden önce verilen geçici nitelikli kararlardır. Başlıcaları: ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti. Bu işlerde basit yargılama usulü uygulanır.

İhtiyati Tedbir (HMK md. 389-399)

• Şartı: Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme nedeniyle bir sakınca ya da ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir. Tedbir, para alacakları dışındaki haklar için kullanılır (para alacakları için ihtiyati haciz).
• Yaklaşık ispat (md. 390): Talep eden taraf, dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır.
• Görevli ve yetkili mahkeme: Dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden; dava açıldıktan sonra ise davanın görüldüğü mahkemeden istenir.
• Teminat (md. 392): İhtiyati tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır. Talep resmî belgeye veya başkaca kesin delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme gerekçesini göstererek teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlananlar teminattan muaftır.
• Karşı tarafın dinlenmesi: Kural olarak karşı taraf dinlenerek karar verilir; ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya karşı tarafın dinlenmesi tedbirin amacını tehlikeye sokabilecek hâllerde karşı taraf dinlenmeden de tedbire karar verilebilir.
• İtiraz (md. 394): Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbir kararına, tedbirin uygulanmasından itibaren, tedbir uygulanırken hazır bulunmamışsa tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir. İtiraz kararı kendiliğinden durdurmaz.
• Dava açma süresi (md. 397): Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir kararı verilmişse, talep eden, tedbir kararının uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkında dava açmak ve dava açtığını belgelemek zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.
• Tedbir kararının uygulanması: Karar verildiği tarihten itibaren bir hafta içinde uygulanmasının talep edilmesi gerekir; aksi hâlde kendiliğinden kalkar (md. 393).
• Haksız tedbir (md. 399): Haksız çıkan tedbir talep eden, karşı tarafın uğradığı zararı tazmin eder.

İhtiyati Haciz (İİK md. 257 vd.)

Vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun taşınır ve taşınmaz mallarıyla üçüncü kişilerdeki alacaklarının ihtiyaten haczini isteyebilir. Vadesi gelmemiş borçlarda ise borçlunun belli bir yerleşim yerinin bulunmaması veya borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanması gibi hâllerde ihtiyati haciz istenebilir. Kural olarak alacaklı teminat gösterir.

Delil Tespiti (HMK md. 400 vd.)

Henüz dava açılmamış veya görülmekte olan bir davada, ileride ileri sürülecek bir delilin kaybolma veya ileride kullanılmasının zorlaşma tehlikesi bulunması ya da hukuki yararı bulunan başka bir hâlin varlığı durumunda, keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık dinlenmesi gibi işlemlerin önceden yapılması istenebilir. Delil tespiti kararlarına karşı kanun yolu kapalıdır.