Bitkilerde Taşıma ve Üreme

Su ve Mineral Taşınması (Ksilem)

• Kökte su alımı: Emici tüylerden osmozla. Su kökte iki yolla ilerler: apoplast yolu (hücre duvarları ve hücreler arası boşluklar) ve simplast yolu (sitoplazmalar ve plazmodesmalar). Endodermisteki Kaspari şeridi apoplast yolunu keser; su ve mineraller zarlardan geçmek zorunda kalır (seçicilik).
• Mineral alımı: Çoğunlukla aktif taşımayla (ATP harcanır); mikorizal mantarlar (bitki-mantar ortak yaşamı) emilimi artırır.
• Suyun yükselmesini sağlayan kuvvetler:
  • Terleme çekimi (transpirasyon): Yapraklardan buharlaşan su, ksilemdeki su sütununu yukarı çeker; en önemli kuvvettir.
  • Kohezyon-adezyon-gerilim teorisi: Su molekülleri arasındaki kohezyon (hidrojen bağları) ve su ile ksilem çeperleri arasındaki adezyon sütunun kopmadan yükselmesini sağlar.
  • Kök basıncı: Köke aktif mineral alımıyla su girişi; gece ve terlemenin az olduğu durumlarda etkili; damlama (gutasyon) ile hidatotlardan su damlaları atılır.
  • Kılcallık: İnce borularda suyun yükselmesine katkı.
• Terlemeyi etkileyen faktörler: Işık, sıcaklık (artırır), nem (azaltır), rüzgâr (artırır), toprak suyu, stoma sayısı ve kutikula kalınlığı.

Organik Madde Taşınması (Floem)

• Basınç-akış (kütle akışı) hipotezi (Münch): Kaynak (yaprak; fotosentez) bölgesinde sakkaroz aktif taşımayla floeme yüklenir; floemde osmotik basınç artar, ksilemden su girer; oluşan basınçla besinler havuz (kök, meyve, büyüyen uçlar, depo organları) bölgesine akar; havuzda sakkaroz boşaltılır.
• Floemde taşıma çift yönlüdür; kaynak ve havuz mevsime göre değişebilir (ilkbaharda depo kökler kaynak olabilir).
• Halkalama deneyi (Malpighi): Gövdenin kabuğu (floem) halka şeklinde soyulunca halkanın üstünde şişkinlik oluşur; organik maddelerin floemle taşındığını gösterir.

Bitki Hormonları ve Hareketler

• Oksin: Hücre uzaması, tropizmler (fototropizm: oksin gölgede birikir, gölge taraf uzar), apikal baskınlık, kök oluşumu (çelik köklendirme). Gibberellin: Gövde uzaması, tohum çimlenmesi, çiçeklenme, partenokarpik meyve. Sitokinin: Hücre bölünmesi, yaşlanmayı geciktirme. Absisik asit (ABA): Stoma kapanması, tohum ve tomurcuk dormansisi, strese yanıt. Etilen: Meyve olgunlaşması, yaprak dökümü (gaz hormon).
• Tropizmalar (yönelim hareketleri): Fototropizma, gravitropizma (jeotropizma; kök pozitif, gövde negatif), hidrotropizma, tigmotropizma (sarılma). Nastiler (uyaranın yönünden bağımsız): Küstüm otunun dokunulunca yapraklarını kapatması (sismonasti), çiçeklerin gece-gündüz açılıp kapanması (fotonasti), sinekkapanın kapanması.
• Fotoperiyodizm: Gün uzunluğuna göre çiçeklenme (uzun gün, kısa gün, gün nötr bitkiler); fitokrom pigmenti.

Bitkilerde Üreme

• Döl almaşı (metagenez): Bitkilerde haploit gametofit (n) ve diploit sporofit (2n) evreleri birbirini izler. Karayosunlarında gametofit, eğrelti ve tohumlu bitkilerde sporofit baskındır.
• Kapalı tohumlularda üreme: Başçıkta mayozla mikrosporlar, bunlardan polen (erkek gametofit: üretken ve tüp çekirdeği); tohum taslağında mayozla megaspor, bundan embriyo kesesi (dişi gametofit; 7 hücre, 8 çekirdek: yumurta, 2 sinerjit, 3 antipot, 2 kutup çekirdeği).
• Tozlaşma: Kendi ve çapraz tozlaşma; rüzgâr, böcek, su ve kuşlarla.
• Çift döllenme (kapalı tohumlulara özgü): Bir sperm yumurtayı dölleyerek zigotu (2n → embriyo), diğer sperm iki kutup çekirdeğiyle birleşerek endospermi (3n; besin doku) oluşturur.
• Tohum çimlenmesi: Su, uygun sıcaklık, oksijen gerekir; bazı tohumlarda ışık. Dormansi (uyku hâli) ABA ile sürdürülür, gibberellinle kırılır.
• Vejetatif üreme: Çelik, daldırma, aşı, yumru, soğan, rizom, stolon, doku kültürü.