Kavram Yanılgıları

Kavram Yanılgısı Nedir?

Kavram yanılgısı, öğrencinin bir kavramı bilimsel olarak kabul edilen anlamından farklı biçimde, tutarlı ve dirençli şekilde yapılandırmasıdır. Basit bir bilgi eksikliğinden farklıdır: Öğrenci yanlış bilgisine güvenir ve yeni bilgiyi bu yanlış çerçeveye yerleştirmeye çalışır. Tarih öğretiminde kavramların soyut olması, gündelik dilde farklı anlamlar taşıması ve zamanla anlam değiştirmesi yanılgıları artırır.

Tarihte Sık Görülen Kavram Yanılgıları

• Zaman ve kronoloji yanılgıları: Milattan önceki yılların da ileriye doğru arttığını sanmak (MÖ 500'ün MÖ 300'den sonra olduğunu düşünmek); 1789'un XVII. yüzyılda olduğunu sanmak; uzak geçmişteki dönemleri birbirine çok yakın algılamak.
• Anakronizm: Geçmişteki insanların bugünkü teknoloji, değer ve kurumlara sahip olduğunu düşünmek (ör. Osmanlı'da bugünkü anlamda "vatandaşlık" veya "ulus devlet" olduğunu sanmak).
• Kavramların gündelik anlamıyla karıştırılması: "Devrim/inkılap" kavramının yalnız şiddet içeren olaylar sanılması; "feodalite"nin yalnız toprak ağalığı olarak anlaşılması; "cumhuriyet" ile "demokrasi"nin aynı şey sanılması; "millet" kavramının Osmanlı'daki dinî topluluk anlamının bilinmemesi.
• Tek nedenlilik: Tarihî olayların tek bir nedene bağlanması (ör. I. Dünya Savaşı'nın yalnız Saraybosna suikastı yüzünden çıktığını düşünmek).
• Kişileştirme ve kahramanlaştırma: Tüm gelişmelerin yalnız liderlerin iradesiyle olduğunu sanmak; toplumsal ve ekonomik etkenleri göz ardı etmek.
• Ilerlemecilik yanılgısı: Tarihin her zaman doğrusal ve sürekli ileriye doğru aktığını düşünmek.
• Coğrafi yanılgılar: Tarihî devletlerin sınırlarının bugünkü ülke sınırlarıyla aynı olduğunu sanmak.
• Kaynak yanılgısı: Yazılı her belgenin doğru ve tarafsız olduğunu düşünmek; ders kitabındaki bilginin tartışılamaz olduğunu sanmak.

Kavram Yanılgılarının Nedenleri

• Öğrencinin ön bilgileri, gündelik deneyimleri ve dil kullanımı; medya, film ve diziler; öğretmenin ya da ders kitabının hatalı veya eksik anlatımı; kavramların soyutluğu; ezbere dayalı öğrenme.

Kavram Yanılgılarını Belirleme

• Kavram haritaları, kelime ilişkilendirme testleri, iki aşamalı (iki basamaklı) testler (birinci basamakta cevap, ikincide gerekçe), açık uçlu sorular, görüşmeler, tanılayıcı dallanmış ağaç ve yapılandırılmış grid.

Kavram Yanılgılarını Giderme

• Kavramsal değişim yaklaşımı (Posner ve arkadaşları): Öğrencinin mevcut kavramından memnuniyetsizlik duyması, yeni kavramın anlaşılır, akla yatkın ve verimli/işe yarar olması gerekir.
• Kavramsal değişim metinleri, bilişsel çatışma oluşturan etkinlikler, kavram karikatürleri, analojiler, zaman şeridi ve harita çalışmaları, birincil kaynaklarla karşılaştırma.
• Kavramın tanımlayıcı ve ayırt edici özelliklerinin örnek ve örnek olmayanlarla birlikte verilmesi.