Dil Bilimi

Dil ve Dil Bilimi

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan, kendine özgü kuralları olan, sosyal bir kurum ve göstergeler dizgesidir. Dil bilimi (lengüistik) dili bilimsel olarak inceleyen bilim dalıdır; modern dil biliminin kurucusu Ferdinand de Saussure'dür (Genel Dil Bilim Dersleri, 1916).

Saussure'ün Temel Kavramları

• Dil (langue) toplumsal ve soyut sistem; söz (parole) bireyin dili kullanımı.
• Gösterge: Gösteren (ses imgesi, biçim) ile gösterilen (kavram) birleşimidir; aralarındaki ilişki nedensizdir (keyfîdir). Yansıma sözcükler bu nedensizliğin istisnasına yakındır.
• Eş zamanlı (senkronik) inceleme dilin belli bir zamandaki durumunu, art zamanlı (diakronik) inceleme dilin tarihsel değişimini ele alır.
• Dizimsel (sentagmatik) ilişki yan yana gelen birimler arasındaki ilişki; dizisel (paradigmatik) ilişki aynı yerde birbirinin yerine kullanılabilen birimler arasındaki ilişkidir.

Dil Biliminin Alt Dalları

• Ses bilgisi (fonetik): Seslerin fiziksel ve fizyolojik özellikleri. Ses bilimi (fonoloji): Seslerin dil içindeki işlevleri; sesbirim (fonem) anlam ayırt eden en küçük ses birimidir (kar-kâr, bal-pal).
• Biçim bilgisi (morfoloji): Sözcüklerin yapısı; biçimbirim (morfem) anlam taşıyan en küçük birimdir.
• Söz dizimi (sentaks): Sözcüklerin cümlede diziliş kuralları.
• Anlam bilimi (semantik): Sözcük ve cümle anlamları: gerçek, mecaz, terim, yan anlam; eş anlamlılık, zıt anlamlılık, eş seslilik (sesteşlik), çok anlamlılık.
• Edim bilim (pragmatik): Dilin bağlam içinde kullanımı; söz edimleri kuramı (Austin, Searle), konuşma ilkeleri (Grice'ın iş birliği ilkesi).
• Toplum dil bilimi: Dil ile toplum ilişkisi; ağız, lehçe, şive, sosyolekt, argo, jargon. Ruh dil bilimi: Dil edinimi ve dilin zihinsel işlenmesi. Metin dil bilimi: Metinsellik ölçütleri.

Dilin İşlevleri (Roman Jakobson)

• Göndergesel (bağlam; bilgi aktarma), heyecana bağlı/duygusal (gönderici; duygular), alıcıyı harekete geçirme/çağrı (alıcı; emir, rica), şiirsel (ileti; estetik), dil ötesi/üst dil (kod; dili dil ile açıklama, tanımlar), kanalı kontrol/ilişki (kanal; "Alo, duyuyor musun?").

Dil Edinimi ve Dil Aileleri

• Dil edinimi kuramları: Davranışçı (Skinner; taklit ve pekiştirme), doğuştancı (Chomsky; evrensel dil bilgisi, dil edinim aygıtı), bilişsel (Piaget; dil bilişsel gelişimi izler), sosyal etkileşimci (Vygotsky; dil sosyal etkileşimle gelişir, yakınsal gelişim alanı).
• Yapı bakımından diller: Eklemeli (bitişken; Türkçe, Macarca, Fince, Japonca), bükümlü (çekimli; Arapça, Hint-Avrupa dilleri), yalınlayan (tek heceli; Çince).
• Köken bakımından: Türkçe Altay dil ailesi içinde değerlendirilir (Ural-Altay teorisi tartışmalıdır). Türkçenin tarihî dönemleri: Ana Türkçe, İlk Türkçe, Eski Türkçe (Göktürk, Uygur), Orta Türkçe (Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Çağatay), Yeni Türkçe (Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Türkiye Türkçesi).