BM Sistemi

Birleşmiş Milletlerin Kuruluşu

BM'nin temelleri Atlantik Bildirisi (1941), Birleşmiş Milletler Beyannamesi (1942), Dumbarton Oaks (1944) ve Yalta (1945) görüşmeleriyle atılmıştır. BM Antlaşması, 26 Haziran 1945'te San Francisco Konferansı'nda imzalanmış ve 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiştir. Türkiye kurucu üyedir; Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ederek konferansa katılma hakkı kazanmıştır. Merkezi New York'tadır; bugün 193 üyesi vardır.

Amaç ve İlkeler

Amaçlar: Uluslararası barış ve güvenliği korumak, uluslar arasında dostane ilişkiler geliştirmek, ekonomik, sosyal, kültürel ve insani sorunların çözümünde işbirliği yapmak, insan haklarına saygıyı teşvik etmek. İlkeler: Egemen eşitlik, uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümü, kuvvet kullanma ve kuvvet kullanma tehdidi yasağı (md. 2/4), iç işlere karışmama (md. 2/7). Kuvvet kullanma yasağının istisnaları: meşru müdafaa (md. 51) ve Güvenlik Konseyi'nin VII. Bölüm kapsamında yetkilendirmesi.

BM'nin Ana Organları

• Genel Kurul: Tüm üyelerden oluşur; her devletin bir oyu vardır. Önemli kararlar üçte iki, diğerleri basit çoğunlukla alınır. Kararları genellikle tavsiye niteliğindedir (bağlayıcı değildir); bütçeyi onaylar, Güvenlik Konseyi'nin geçici üyelerini seçer. Barış İçin Birlik kararı (1950) Konseyin işlemediği durumlarda Genel Kurul'a rol tanır.
• Güvenlik Konseyi: Uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından birincil derecede sorumludur. 5 daimi üye (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa) ve iki yıllığına seçilen 10 geçici üye olmak üzere 15 üyeden oluşur. Önemli kararlar en az 9 olumlu oyla ve daimi üyelerin hiçbirinin olumsuz oy vermemesiyle (veto) alınır. Kararları bağlayıcıdır; VII. Bölüm kapsamında yaptırım ve askerî tedbir alabilir. Türkiye 1951-52, 1954-55, 1961 ve 2009-2010 dönemlerinde geçici üye olmuştur.
• Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC): 54 üyeden oluşur; ekonomik, sosyal ve insani işbirliğini koordine eder.
• Vesayet Konseyi: Son vesayet altındaki bölge Palau'nun 1994'te bağımsızlığını kazanmasıyla faaliyetlerini askıya almıştır.
• Uluslararası Adalet Divanı: Merkezi Lahey'dedir; dokuz yıl için seçilen 15 yargıçtan oluşur. Yalnızca devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakar ve danışma görüşü verir.
• Sekreterlik: Başında Güvenlik Konseyi'nin önerisi üzerine Genel Kurul'ca beş yıllığına atanan Genel Sekreter bulunur. 2017'den beri Genel Sekreter António Guterres'tir.

Uzmanlık Kuruluşları ve Programlar

• Uzmanlık kuruluşları: UNESCO (eğitim, bilim ve kültür, Paris), Dünya Sağlık Örgütü (Cenevre), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO, 1919, Cenevre), FAO (gıda ve tarım, Roma), IMF ve Dünya Bankası (Bretton Woods, 1944, Washington), ICAO, IMO, ITU, UPU, WIPO.
• Program ve fonlar: UNICEF (çocuklar), UNDP (kalkınma), UNEP (çevre, Nairobi), UNHCR (mülteciler), Dünya Gıda Programı, UNRWA (Filistinli mülteciler).
• Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) 1995'te GATT'ın yerine kurulmuştur; BM ile ilişkili ancak uzmanlık kuruluşu değildir.
• Uluslararası Ceza Mahkemesi (Roma Statüsü 1998, 2002'de yürürlüğe girdi, Lahey) BM'den bağımsız bir kuruluştur; bireyleri soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçundan yargılar. Türkiye taraf değildir.

Barışı Koruma ve Reform

BM barış gücü operasyonları Antlaşmada açıkça düzenlenmemiştir; bu nedenle VI ve VII. bölümler arasında yer aldığı kabul edilerek altı buçukuncu bölüm olarak adlandırılır. İlk barış gücü 1956 Süveyş Krizi'nde oluşturulmuştur; Kıbrıs'ta UNFICYP (1964'ten beri) görev yapmaktadır. Güvenlik Konseyi reformu tartışmalarında Türkiye'nin yaklaşımı Dünya beşten büyüktür ifadesiyle özetlenir.