Âşık Edebiyatı

Âşık Edebiyatının Oluşumu ve Özellikleri

Âşık (saz şairi) edebiyatı, XVI. yüzyılda belirginleşen; saz eşliğinde, kahvehane, köy odası, konak ve panayırlarda şiir söyleyen gezgin halk şairlerinin edebiyatıdır. İslamiyet öncesi kam, şaman, ozan, baksı geleneğinin İslami dönemdeki devamıdır.

• Yetişme: Usta-çırak ilişkisi; çıraklar ustalarının şiirlerini ezberleyip ustalarına mahlas verdirir. Halk inancına göre âşık rüyasında pir elinden bade içerek ilham alır ve şair olur.
• Mahlas ve tapşırma: Âşık son dörtlükte mahlasını kullanır (tapşırma).
• Ölçü ve uyak: Genellikle hece ölçüsü (7, 8, 11 heceli); bazı âşıklar aruzla da yazmıştır (divan, selis, semai-aruzlu). Yarım uyak ve redif yaygındır; uyak kulak içindir.
• Konular: Aşk, doğa, gurbet, ölüm, kahramanlık, toplumsal eleştiri, din-tasavvuf.
• Âşık gelenekleri: Atışma (iki âşığın karşılıklı doğaçlama şiir yarışı), muamma (bilmece şiir), ayak (belirli bir uyak üzerine söyleme), dudak değmez (dudak ünsüzleri b, p, m, f, v olmadan söylenen şiir; ağza iğne koyarak), leb değmez, askı (cevap bulunamazsa sazın asılması), yedekleme, lebdeğmez, taşlama, güzelleme, koçaklama, ağıt.

Nazım Şekilleri

• Koşma: 11 heceli (6+5 veya 4+4+3), 3-5 dörtlük; abab cccb dddb ya da xaxa bbba. Türleri: güzelleme (aşk ve doğa), koçaklama (yiğitlik, savaş), taşlama (yergi), ağıt (ölüm).
• Semai: 8 heceli (4+4), kendine özgü ezgiyle söylenir; aşk ve doğa.
• Varsağı: 8 heceli; "bre, hey, behey" gibi ünlemler; Güney Anadolu Türkmenlerinin ezgisi; erkekçe, meydan okuyan söyleyiş. Karacaoğlan ve Dadaloğlu bu türde ünlüdür.
• Destan: 11 heceli, uzun; savaş, deprem, salgın, yangın, eşkıya gibi olayları anlatır (Kayıkçı Kul Mustafa - Genç Osman Destanı).
• Aruzlu türler: Divan (müfteilün müfteilün…), selis, semai (aruzlu), kalenderi.

Yüzyıllara Göre Âşıklar

• XVI. yüzyıl: Karacaoğlan (doğa ve aşk; en lirik ve sade halk şairi; dinî-tasavvufi konulara pek girmemiştir), Köroğlu (koçaklama; Bolu Beyi'ne karşı), Pir Sultan Abdal (Alevi-Bektaşi; deyiş ve nefesler; Hızır Paşa ile mücadele), Öksüz Dede.
• XVII. yüzyıl: Âşık Ömer (aruzu da kullandı, divan şiirinden etkilendi), Gevheri (aruz ve heceyle; divan tarzına yakın), Kayıkçı Kul Mustafa (Genç Osman Destanı), Karacaoğlan (bazı kaynaklar XVII. yy'a yerleştirir).
• XVIII. yüzyıl: Âşık Sait, Erzurumlu Emrah, Kâtibi.
• XIX. yüzyıl: Dadaloğlu (Avşar Türkmenlerinin iskânına karşı koçaklamalar; "Ferman padişahınsa dağlar bizimdir"), Seyrani (taşlama ustası), Bayburtlu Zihni (aruz ve heceyle; divan şiirine yakın), Âşık Dertli, Erzurumlu Emrah, Âşık Şenlik, Ruhsati.
• XX. yüzyıl: Âşık Veysel ("Uzun İnce Bir Yoldayım", "Benim Sadık Yârim Kara Topraktır"), Âşık Mahzuni Şerif, Âşık Murat Çobanoğlu, Neşet Ertaş.