Destek-Hareket ve Sinir Sistemi

Destek ve Hareket Sistemi

• İskelet türleri: Hidrostatik iskelet (solucan), dış iskelet (eklem bacaklılar; kitin), iç iskelet (omurgalılar; kemik ve kıkırdak).
• Kıkırdak: Kondrosit hücreleri, kondrin ara maddesi; kan damarı içermez. Hiyalin (eklem yüzeyleri, soluk borusu), elastik (kulak kepçesi), fibröz (omurlar arası diskler) kıkırdak.
• Kemik doku: Osteoblast (kemik yapan), osteosit (olgun kemik hücresi), osteoklast (kemik yıkan). Sıkı (kompakt) kemikte Havers kanalları; süngerimsi kemik ve kırmızı kemik iliği (kan hücresi üretimi), sarı kemik iliği (yağ). Kemiklerde kalsiyum ve fosfat depolanır; kalsitonin ve parathormon kan Ca²⁺ düzeyini düzenler.
• Kemik tipleri: Uzun (femur; boyca uzama epifiz plağında), kısa (el bilek), yassı (kafatası), düzensiz (omur).
• Eklemler: Oynamaz (kafatası dikişleri), yarı oynar (omurlar), oynar eklem (diz, omuz; eklem kapsülü, sinovyal sıvı).

Kas Sistemi

• Kas tipleri: Çizgili (iskelet) kas: İstemli, çok çekirdekli, hızlı kasılır, çabuk yorulur. Düz kas: İstemsiz, tek çekirdekli, iç organlarda, yavaş kasılır, geç yorulur. Kalp kası: İstemsiz, çizgili görünümlü, interkalar disklerle bağlı, yorulmaz.
• Kayan iplikler (filamentler) teorisi: Kasılmada aktin iplikleri miyozin iplikleri üzerinde kayar; sarkomer kısalır (Z çizgileri yaklaşır), A bandı değişmez, I bandı ve H bölgesi kısalır. Ca²⁺ (sarkoplazmik retikulumdan) troponin-tropomiyozin kompleksini kaydırarak aktindeki bağlanma bölgelerini açar; ATP miyozin başının ayrılması için gereklidir (ölüm sertliği - rigor mortis ATP yokluğundandır).
• Kasılma için enerji kaynakları: ATP, kreatin fosfat, oksijenli solunum, laktik asit fermantasyonu.
• Kaslar kemiklere tendon (kiriş), kemikler birbirine ligament (bağ) ile bağlanır. Kaslar çiftler hâlinde zıt (antagonist) çalışır (biseps-triseps).

Sinir Sistemi

• Nöron: Hücre gövdesi, dendritler (uyartıyı alır), akson (uyartıyı iletir), miyelin kılıf (Schwann hücreleri; Ranvier boğumlarıyla sıçrayarak hızlı iletim), akson uçcukları. Duyu, ara (bağlantı) ve motor nöronlar. Destek hücreleri: nöroglia.
• Dinlenme potansiyeli: Yaklaşık −70 mV; Na⁺-K⁺ pompası ve K⁺ sızıntısı ile. Aksiyon potansiyeli: Eşik değeri aşan uyaranda Na⁺ kanalları açılır (depolarizasyon), ardından K⁺ çıkar (repolarizasyon). Ya hep ya hiç kuralı: Eşik altı uyaran yanıt oluşturmaz, eşik üstü uyaranlar aynı büyüklükte yanıt oluşturur.
• Sinaps: Nöronlar arası bağlantı; uyartı nörotransmitterlerle (asetilkolin, dopamin, serotonin, noradrenalin, GABA) tek yönlü iletilir.
• Merkezî sinir sistemi: Beyin: Ön beyin (uç beyin: düşünme, öğrenme, bellek, istemli hareketler, duyu merkezleri; ara beyin: talamus ve hipotalamus - vücut sıcaklığı, açlık, susuzluk, hipofiz kontrolü), orta beyin (görme ve işitme refleksleri), arka beyin (beyincik: denge ve koordinasyon; omurilik soğanı: solunum, kalp atımı, kan basıncı; pons). Omurilik: Refleks merkezi ve iletim yolu; dışta ak madde, içte boz madde (kelebek şekli).
• Refleks yayı: Reseptör → duyu nöronu → ara nöron (omurilik) → motor nöron → efektör.
• Çevresel sinir sistemi: Somatik (istemli) ve otonom (istemsiz) sinir sistemi; otonom sistem sempatik (alarm; kalp atımını hızlandırır, sindirimi yavaşlatır, göz bebeğini büyütür) ve parasempatik (dinlenme; tersi etkiler) bölümlere ayrılır.

Duyu Organları

Göz (kornea, iris, göz bebeği, mercek, retina: çubuk hücreleri az ışıkta siyah-beyaz, koni hücreleri renkli görme; sarı benek en net görme, kör nokta), kulak (dış kulak, orta kulak kemikçikleri: çekiç, örs, üzengi; iç kulak: salyangoz - işitme, yarım daire kanalları ve dehliz - denge), burun (koku epiteli), dil (tat tomurcukları: tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami), deri (dokunma, basınç, sıcak, soğuk, ağrı reseptörleri).