Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

Devlet Yönetimi

• Padişah: Mutlak yetkili hükümdar. Ülke önce hanedanın ortak malı sayıldı; I. Murad'dan itibaren padişah ve oğullarının, Fatih'in kanunnamesiyle ise yalnız padişahın hakkı kabul edildi. Tahta çıkış usulü: önce "kut" anlayışı, Fatih'le kardeş katli yasallaştı, I. Ahmed'le ekber-erşed.
• Divan-ı Hümayun: Devletin en yüksek karar ve yargı organı. Üyeler: Veziriazam (padişahın mutlak vekili, mühr-i hümayunu taşır), Kubbe vezirleri, Kazasker (adalet ve eğitim; Rumeli ve Anadolu), Defterdar (maliye), Nişancı (yazışmalar, tuğra, tahrir), Şeyhülislam (fetva; divanın daimi üyesi değildi), Kaptan-ı Derya ve Yeniçeri Ağası (vezir rütbesindeyse katılırdı), Reisülküttap (Divan kalemi; zamanla dışişleri).
• Taşra: Eyalet (beylerbeyi) → Sancak (sancakbeyi) → Kaza (kadı) → Köy. Eyaletler salyaneli (yıllıklı: Mısır, Bağdat; tımar uygulanmaz), salyanesiz (tımarlı) ve özel yönetimli (Kırım, Hicaz, Eflak-Boğdan) olarak ayrıldı.
• Kadı: Kazanın yargı, belediye ve yönetim işlerinden sorumluydu; subaşı güvenliği, muhtesip çarşı-pazar denetimini yapardı.

Toprak ve Ekonomi

• Miri arazi (devlete ait): Dirlikler — has (yıllık geliri 100.000 akçe üzeri, padişah ve üst yöneticiler), zeamet (20.000-100.000), tımar (3.000-20.000). Tımar sahibi geliri karşılığında cebelü (atlı asker) yetiştirirdi. Diğer miri araziler: paşmaklık, ocaklık, yurtluk.
• Mülk arazi: Öşür veya haraç vergisi verilen özel mülk. Vakıf arazi: Gelirleri hayır işlerine ayrılan topraklar.
• Çift-hane sistemi: Toprağı işleme hakkı köylüde, mülkiyeti devlette; bir çiftin işleyebileceği alan esas alınırdı. Toprağını sebepsiz üç yıl boş bırakan köylüden çiftbozan vergisi alınırdı.
• İltizam: Vergi toplama hakkının açık artırmayla kısa süreli satılması; malikâne (1695) ile ömür boyu satılması. Esham (1775) ilk iç borçlanma aracıdır.
• Lonca ve ahilik: Esnaf teşkilatı; gedik usulü, kalite ve fiyat denetimi (narh). Ekonomik anlayış iaşecilik, gelenekçilik ve fiskalizmdir.

Ordu

• Kapıkulu askerleri (merkez, maaşlı): Yeniçeri, Acemi Oğlanlar, Cebeci, Topçu, Top Arabacıları, Lağımcılar, Humbaracılar; süvariler (sipahi, silahtar). Asker devşirme yoluyla toplanırdı.
• Eyalet askerleri: Tımarlı sipahiler, akıncılar, yayalar-müsellemler, azaplar.
• Donanma: Gelibolu, ardından İstanbul tersaneleri; Kaptan-ı Derya.

Toplum, Eğitim ve Kültür

• Millet sistemi: Toplum dinî esasa göre (Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi) örgütlendi; her millet kendi iç işlerinde serbestti. Yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) ayrımı vardı.
• Eğitim: Sıbyan mektepleri, medreseler (Sahn-ı Seman, Süleymaniye), Enderun (saray okulu; devşirmelerden devlet adamı yetiştirirdi).
• Hukuk: Şer'i hukuk (İslam hukuku) ve örfi hukuk (padişah kanunnameleri).
• Sanat ve bilim: Mimar Sinan (Şehzade - çıraklık, Süleymaniye - kalfalık, Selimiye - ustalık eseri); Takiyüddin rasathanesi; Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, dünya haritası); Katip Çelebi (Keşfü'z-Zunun, Cihannüma); Evliya Çelebi (Seyahatname); Matrakçı Nasuh ve Nakkaş Osman (minyatür).