5018 Sayılı Kanun ve Bütçe Süreci

5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu

2003 yılında kabul edilen ve 2006'da tamamen yürürlüğe giren 5018 sayılı Kanun, 1050 sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanununun yerini almıştır. Amacı; kalkınma planları ve programlarda yer alan politika ve hedefler doğrultusunda kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanılmasını, hesap verebilirliği ve mali saydamlığı sağlamaktır.

Kapsamı ve Temel Kavramları

• Genel yönetim kapsamındaki idareler: Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri (Kanuna ekli (I) sayılı cetvelde genel bütçeli idareler, (II) sayılı cetvelde özel bütçeli idareler, (III) sayılı cetvelde düzenleyici ve denetleyici kurumlar), sosyal güvenlik kurumları ((IV) sayılı cetvel) ve mahallî idareler.
• Merkezi yönetim bütçesi: (I), (II) ve (III) sayılı cetvellerdeki idarelerin bütçelerinden oluşur ve merkezi yönetim bütçe kanunu ile kabul edilir.
• Stratejik plan: Kamu idarelerinin orta ve uzun vadeli amaçlarını, temel ilke ve politikalarını, hedef ve önceliklerini, performans ölçütlerini gösteren plan (beş yıllık).
• Performans programı: Stratejik planın yıllık uygulama dilimidir.
• Faaliyet raporu: Kamu idarelerinin yıllık faaliyet sonuçlarını açıklayan rapor; idare faaliyet raporları ve genel faaliyet raporu hazırlanır.
• Mali saydamlık: Bütçe ve mali bilgilerin kamuoyuna açık ve zamanında sunulması.

Bütçe Süreci

• Hazırlık: Orta Vadeli Program (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanır, eylül ayının ilk haftası sonuna kadar Cumhurbaşkanınca kabul edilir) ve Orta Vadeli Mali Plan bütçe hazırlığının çerçevesini çizer. Bütçe çağrısı ve bütçe hazırlama rehberi yayımlanır; kamu idareleri bütçe tekliflerini hazırlar. Strateji ve Bütçe Başkanlığı teklifleri değerlendirerek merkezi yönetim bütçe kanunu teklifini oluşturur.
• TBMM'ye sunuş: Cumhurbaşkanı, bütçe kanunu teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunar.
• Yasama aşaması: Teklif Plan ve Bütçe Komisyonunda görüşülür; komisyonun kabul ettiği metin elli beş gün içinde Genel Kurula sunulur ve Genel Kurulda mali yılbaşına kadar karara bağlanır. TBMM üyeleri Genel Kurulda kamu idarelerinin bütçeleri görüşülürken gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerilerde bulunamaz.
• Bütçe kabul edilemezse: Geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır (Anayasa md. 161).
• Uygulama: Ödenekler; harcama yetkilisi (bakanlıklarda üst yönetici olan müsteşar/bakan yardımcısı yerine birim amirleri), gerçekleştirme görevlileri, muhasebe yetkilisi ve ön mali kontrol görevlileri eliyle kullanılır. Ayrıntılı harcama programları ve ödenek gönderme belgeleri ile serbest bırakılır. Ödenek aktarmaları kanunda belirtilen sınırlar içinde yapılabilir.
• Denetim: İç denetim (iç denetçiler), iç kontrol ve dış denetim (Sayıştay, TBMM adına). Sayıştay, düzenlilik ve performans denetimi yapar.
• Kesin hesap: Bütçe uygulama sonuçlarını gösteren kesin hesap kanunu teklifi, mali yılın bitiminden itibaren en geç altı ay içinde TBMM'ye sunulur. Sayıştay, genel uygunluk bildirimini kesin hesap teklifinin sunulmasından itibaren yetmiş beş gün içinde TBMM'ye verir.

Mali Yönetimde Sorumlular

Üst yönetici (bakanlıklarda bakan, diğer idarelerde en üst yönetici), idaresinin stratejik planları ve bütçelerinin kalkınma planına ve programlara uygun hazırlanmasından ve uygulanmasından sorumludur; harcama yetkilisi ödeneklerin etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasından; muhasebe yetkilisi ödemelerin belgelere uygunluğu ve hesapların tutulmasından sorumludur.