Kavram Yanılgıları

Fen Bilimlerinde Kavram Yanılgıları

Ortaokul öğrencileri fen derslerine günlük deneyimlerinden, dilden, medyadan ve aileden edindikleri ön kavramlarla gelir. Bu kavramların bir kısmı bilimsel kavramlarla çelişir ve değişime dirençlidir. Fen eğitiminde kavram yanılgılarının belirlenmesi ve giderilmesi, anlamlı öğrenmenin ön koşuludur.

Fiziksel Olaylar

• Kuvvet ve hareket: "Hareket eden cisme hareket yönünde mutlaka kuvvet etki eder", "ağır cisimler daha hızlı düşer", "duran cisme kuvvet etki etmez" (yerçekimi ve yüzey tepkisi dengelidir), "sürtünme yalnız hareket eden cisimlerde vardır".
• Kütle ve ağırlık: İkisinin aynı kavram olduğunu, uzayda kütlenin sıfır olduğunu sanmak.
• Basınç: Sıvı basıncının kaptaki sıvı miktarına bağlı olduğunu düşünmek; havanın ağırlığı ve basıncı olmadığını sanmak.
• Isı ve sıcaklık: Isı ile sıcaklığı aynı sanmak; "kazak bizi ısıtır" (aslında ısı kaybını önler); "metaller tahtadan daha soğuktur" (aynı ortamdaki cisimler aynı sıcaklıktadır; metal ısıyı daha hızlı iletir); kaynayan suya ısı verilmeye devam edilince sıcaklığın artacağını düşünmek.
• Işık ve görme: Gözümüzden ışık çıktığı için gördüğümüzü sanmak; karanlıkta gözün zamanla "alıştığında" ışık olmadan da görebileceğini düşünmek; gölgenin cismin bir parçası olduğunu sanmak.
• Ses: Sesin boşlukta yayılabileceğini, yüksek sesin daha hızlı yayıldığını düşünmek.
• Elektrik: Akımın ampulde tüketildiğini, pilin içinde "elektrik" depolandığını, tek telle devrenin tamamlanabileceğini sanmak.
• Mıknatıs: Mıknatısın tüm metalleri çektiğini düşünmek (yalnız demir, nikel, kobalt).

Madde ve Doğası

• Maddenin tanecikli yapısını kabul etmemek; taneciklerin makroskobik özellikleri taşıdığını sanmak (ısıtılan taneciklerin büyüdüğünü düşünmek).
• Erime ile çözünmeyi karıştırmak ("şeker suda eridi").
• Çözünen maddenin yok olduğunu, kütlenin korunmadığını sanmak.
• Buharlaşan suyun yok olduğunu; kaynayan sudaki kabarcıkların hava olduğunu düşünmek.
• Soğuk bardağın dışındaki damlaların bardağın içinden sızdığını sanmak (havadaki su buharının yoğuşmasıdır).
• Yanmada maddenin yok olduğunu, paslanmada kütlenin azaldığını düşünmek.
• Tüm asitlerin tehlikeli ve yakıcı olduğunu sanmak.

Canlılar ve Yaşam

• Bitkilerin besinlerini topraktan aldığını; bitkilerin solunum yapmadığını ya da yalnız gece yaptığını düşünmek.
• Mantarları bitki sanmak; bakterilerin hepsinin zararlı olduğunu düşünmek.
• Balina ve yunusu balık, yarasayı kuş sanmak.
• Kalbin "sevgi" duygusunun merkezi olduğunu düşünmek; kanın toplardamarlarda mavi olduğunu sanmak.
• Sindirimin yalnız midede olduğunu düşünmek.
• Kazanılmış özelliklerin kalıtsal olduğunu, çocukların özelliklerin "karışımını" aldığını sanmak.
• Besin zincirinde enerjinin döngüsel olduğunu düşünmek.

Dünya ve Evren

• Mevsimlerin Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasıyla oluştuğunu sanmak (eksen eğikliği nedeniyle oluşur).
• Ay evrelerinin Dünya'nın gölgesinden kaynaklandığını düşünmek (Ay'ın aydınlanan yüzünün Dünya'dan farklı oranda görülmesinden).
• Güneş'in Dünya etrafında döndüğünü; yıldızların gündüz kaybolduğunu sanmak.
• Uzayda yer çekimi olmadığını düşünmek.
• Kuyruklu yıldızın kuyruğunun hareket yönünün tersinde olduğunu sanmak (Güneş rüzgârı nedeniyle Güneş'in tersine yönelir).

Belirleme ve Giderme

Belirleme: İki ve üç aşamalı tanı testleri, kavram haritaları, çizim analizleri (ör. öğrenciden gece-gündüz oluşumunu çizmesini istemek), kelime ilişkilendirme testleri, yapılandırılmış grid, tanılayıcı dallanmış ağaç, görüşmeler, kavram karikatürleri ve tahmin-gözlem-açıklama etkinlikleri. Giderme: Kavramsal değişim yaklaşımı (Posner: memnuniyetsizlik, anlaşılırlık, akla yatkınlık, verimlilik), bilişsel çatışma oluşturan deneyler, kavramsal değişim metinleri, analojiler (sınırlılıklarıyla), modeller ve simülasyonlar, 5E modeli, yaparak-yaşayarak öğrenme.