Bilginin Kaynağı ve Doğruluk

Bilgi Felsefesinin Temel Kavramları

• Bilgi: Bilen (süje/özne) ile bilinen (obje/nesne) arasındaki ilişkiden doğan üründür.
• Doğruluk: Bilginin nesnesine uygun olması; düşünce ile gerçeklik arasındaki uygunluk.
• Gerçeklik: Zihinden bağımsız olarak var olan şeylerin durumu.
• Önerme: Doğruluk-yanlışlık değeri olan yargı.
• Temellendirme: Bir bilginin doğruluğunu gerekçelerle ortaya koyma.
• A priori bilgi: Deneyden önce, akılla elde edilen bilgi (matematik, mantık). A posteriori bilgi: Deneyden sonra, deneyimle elde edilen bilgi.

Bilgi Türleri

• Gündelik bilgi: Deneme-yanılma ve yaşantıyla edinilen, sistemli olmayan bilgi.
• Bilimsel bilgi: Gözlem ve deneye dayanan, sistemli, nesnel, sınanabilir ve değişebilir bilgi.
• Felsefi bilgi: Akla dayanan, eleştirel, sistemli ve sorgulayıcı bilgi.
• Dini bilgi: Vahye ve inanca dayanan bilgi.
• Sanat bilgisi: Sezgi ve duyguya dayanan, öznel bilgi.
• Teknik bilgi: İnsan ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik, uygulamaya dönük bilgi.

Doğru Bilginin İmkânı

• Şüphecilik (septisizm): Kesin ve doğru bilgiye ulaşmanın mümkün olmadığını savunur. Temsilcisi Pyrrhon; yargıdan kaçınmayı önerir.
• Sofistler: Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür” diyerek bilginin göreceli olduğunu ileri sürmüştür; Gorgias ise hiçbir şeyin var olmadığını, olsa bile bilinemeyeceğini, bilinse bile başkasına aktarılamayacağını söylemiştir.
• Dogmatizm: Doğru ve kesin bilginin mümkün olduğunu savunan görüşlerin genel adıdır (rasyonalizm, empirizm vb.).
• Yöntemsel şüphe: Descartes, şüpheyi doğru bilgiye ulaşmak için bir araç olarak kullanmıştır; varılan ilk kesin bilgi “Düşünüyorum, öyleyse varım” (cogito) önermesidir. Gazzâlî de şüpheyi doğru bilgiye ulaşmanın yolu olarak görmüştür.

Doğruluk Teorileri

• Uygunluk (karşılık) teorisi: Bir önerme, nesnesine (gerçekliğe) uygunsa doğrudur. Aristoteles.
• Tutarlılık teorisi: Bir önerme, kabul edilmiş diğer önermelerle çelişmiyorsa doğrudur; matematik ve mantıkta kullanılır.
• Faydacı (pragmatik) teori: Bir bilgi pratik hayatta işe yarıyor, fayda sağlıyorsa doğrudur. William James, John Dewey, Charles Peirce.
• Uzlaşım teorisi: Bir önerme, belirli bir topluluğun (uzmanların) üzerinde uzlaştığı ölçüde doğrudur.
• Apaçıklık teorisi: Akla açık ve seçik görünen bilgi doğrudur (Descartes).
• Semantik teori: Tarski; doğruluk dil ile gerçeklik arasındaki anlamsal ilişkiyle tanımlanır.

Sınav uyarısı: Bilgi, özne ile nesne arasındaki ilişkiden doğar. “İnsan her şeyin ölçüsüdür” Protagoras'ındır. Cogito Descartes'ındır. Faydacı doğruluk teorisi James ve Dewey ile anılır.