Karşılaştırmalı ve Dikey Analiz

Finansal Analizin Amacı

Finansal tablolar analizi, işletmenin finansal durumunu, faaliyet sonuçlarını ve gelişimini değerlendirmek amacıyla finansal tablolardaki kalemler arasındaki ilişkilerin ve eğilimlerin incelenmesidir. Analiz; yöneticiler (planlama ve denetim), ortaklar ve yatırımcılar (kârlılık ve risk), kredi verenler (ödeme gücü) ve devlet (vergi, denetim) gibi kullanıcıların karar vermesine yardımcı olur. Başlıca analiz teknikleri: karşılaştırmalı tablolar analizi (yatay analiz), yüzde yöntemiyle analiz (dikey analiz), eğilim (trend) analizi ve oran analizi.

Karşılaştırmalı Tablolar Analizi (Yatay Analiz)

• Tanım: İşletmenin birbirini izleyen iki veya daha fazla döneme ait finansal tablolarının yan yana konularak kalemlerdeki mutlak değişmelerin (tutar farkı) ve yüzde değişmelerin hesaplanmasıdır.
• Hesaplama: Değişim tutarı = Cari dönem − Önceki dönem; Değişim oranı = (Değişim tutarı / Önceki dönem) × 100.
• Amacı: Kalemlerdeki artış ve azalışların yönünü ve büyüklüğünü ortaya koyarak işletmenin gelişimini değerlendirmek. Örneğin satışlar yüzde 10 artarken ticari alacakların yüzde 40 artması, tahsilat politikasında sorun olduğuna işaret edebilir.
• Özellik: Dinamik (zaman içindeki değişimi gösteren) bir analizdir. Baz dönem tutarı sıfır veya negatifse yüzde değişim hesaplanamaz.

Eğilim (Trend) Yüzdeleri Analizi

Çok sayıda dönemin (genellikle üç yıldan fazla) karşılaştırılmasında kullanılır. Bir yıl baz yıl olarak seçilir ve baz yılın her kalemi 100 kabul edilir; diğer yılların kalemleri baz yıla göre endekslenir: Trend yüzdesi = (İlgili yıl tutarı / Baz yıl tutarı) × 100. Baz yılın normal (olağan) bir yıl olması gerekir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde nominal artışlar yanıltıcı olabileceği için fiyat düzeyi düzeltmesi yapılması önerilir.

Yüzde Yöntemiyle Analiz (Dikey Analiz)

• Tanım: Tek bir döneme ait finansal tablodaki her kalemin, ilgili tablonun toplamı içindeki yüzde payının hesaplanmasıdır. Bu yöntemle hazırlanan tablolara ortak boyutlu tablolar denir.
• Bilançoda: Her aktif kalem aktif toplamına, her pasif kalem pasif toplamına bölünür. Böylece varlık yapısı (dönen-duran varlık ağırlığı) ve finansman yapısı (yabancı kaynak-özkaynak ağırlığı) ortaya çıkar.
• Gelir tablosunda: Her kalem net satışlara oranlanır (net satışlar = yüzde 100). Böylece satışların maliyeti, faaliyet giderleri ve kâr marjlarının satışlar içindeki payı görülür.
• Özellik: Statik (belirli bir andaki yapıyı gösteren) bir analizdir; farklı büyüklükteki işletmelerin ve sektör ortalamalarının karşılaştırılmasına olanak verir.

Analizlerin Birlikte Kullanılması

Yatay ve dikey analiz birbirini tamamlar: Dikey analiz yapının nasıl olduğunu, yatay analiz bu yapının nasıl değiştiğini gösterir. Sağlıklı değerlendirme için sonuçlar sektör ortalamaları, rakip işletmeler ve işletmenin geçmiş dönemleriyle karşılaştırılmalıdır. Finansal tablolar analizinin sınırlılıkları: tarihî maliyet esası ve enflasyonun etkisi, farklı muhasebe politikaları, nitel bilgilerin (yönetim kalitesi, pazar konumu) yansıtılamaması, dönem sonu verilerinin yıl içindeki dalgalanmaları göstermemesi.