Sağlık Bilgisi ve İlk Yardım

Sağlık ve Sağlıklı Yaşam

• Sağlık (DSÖ): Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmaması değil, bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hâlidir.
• Sağlıklı yaşam davranışları: Düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme, yeterli uyku, stres yönetimi, kişisel hijyen, zararlı alışkanlıklardan (sigara, alkol, madde) uzak durma.
• DSÖ fiziksel aktivite önerileri: 5-17 yaş için günde en az 60 dakika orta-yüksek şiddette aktivite (haftada en az 3 gün kas-kemik güçlendirici); yetişkinler için haftada 150-300 dakika orta şiddette ya da 75-150 dakika yüksek şiddette aktivite ve haftada 2 gün kuvvet çalışması.
• Hareketsizliğin riskleri: Obezite, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları, hipertansiyon, osteoporoz, duruş bozuklukları, depresyon.

Spor Sakatlıkları

• Akut sakatlıklar: Burkulma (bağ yaralanması), incinme/gerilme (kas-tendon), kırık, çıkık, kontüzyon (ezilme). Aşırı kullanım sakatlıkları: Tendinit, stres kırığı, kaval kemiği ağrısı (shin splints).
• PRICE / RICE ilkesi: Protection (koruma), Rest (dinlenme), Ice (buz — ilk 48-72 saat, 15-20 dakika), Compression (bandajla baskı), Elevation (kalp seviyesinin üstüne kaldırma). Güncel yaklaşımda (POLICE) erken ve kontrollü yük verme önerilir.
• Önleme: Isınma ve soğuma, uygun ekipman ve zemin, aşamalı yüklenme, esneklik çalışmaları, yeterli dinlenme.

İlk Yardım

• Temel uygulamalar: Koruma (olay yeri güvenliği), Bildirme (112), Kurtarma. İlk yardımcı ilaç vermez, tanı koymaz; hayatı kurtarıcı temel uygulamaları yapar.
• Bilinç kontrolü (seslenme, omza dokunma) → hava yolu açıklığı (baş geri-çene yukarı) → solunum değerlendirmesi (bak-dinle-hisset, 10 saniye).
• Temel yaşam desteği (yetişkin): Göğüs ortasına, dakikada 100-120 bası, 5-6 cm derinlikte; 30 bası : 2 suni solunum. Varsa OED (otomatik eksternal defibrilatör) en kısa sürede kullanılır. Çocukta derinlik yaklaşık 5 cm, bebekte 4 cm.
• Derlenme (koma) pozisyonu: Bilinci kapalı ama solunumu olan kişi yan yatırılır; hava yolu açık kalır, kusmukla boğulma önlenir.
• Hava yolu tıkanıklığı: Kısmi tıkanmada öksürmeye teşvik; tam tıkanmada yetişkin ve çocukta 5 sırt vuruşu + 5 karına bası (Heimlich manevrası); bebekte sırt vuruşu + göğüs basısı.
• Kanamalar: Doğrudan baskı ilk yöntemdir; turnike yalnız uzuv kopmalarında ve durdurulamayan kanamalarda son çare. Burun kanamasında baş öne eğilir, burun kanatları sıkılır.
• Sıcak çarpması: Vücut ısısı yüksek, deri kuru-sıcak, bilinç bulanık — acil durum; serin yere alınır, soğutulur, 112. Sıcak bitkinliği: Bol terleme, halsizlik — gölgeye al, sıvı ver.
• Kırık ve çıkıklar: Hareket ettirilmez, bir üst ve bir alt eklemi içine alacak biçimde tespit edilir; çıkık yerine oturtulmaz.
• Epilepsi nöbeti: Kişi tutulmaz, ağzına bir şey sokulmaz; çevre güvenli hâle getirilir, nöbet sonrası derlenme pozisyonu.