Kaynaklar ve Antlaşmalar Hukuku

Uluslararası Hukukun Kaynakları

Uluslararası hukukun kaynakları, Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Statüsü md. 38'de sayılmıştır. Divan, önüne gelen uyuşmazlıkları uluslararası hukuka göre çözerken şunları uygular:

• Asli kaynaklar: (a) Uyuşmazlık hâlindeki devletlerce açıkça tanınmış kurallar koyan genel veya özel uluslararası antlaşmalar; (b) hukuk olarak kabul edilmiş genel bir uygulamanın kanıtı olarak uluslararası örf ve âdet; (c) uygar uluslarca tanınan genel hukuk ilkeleri.
• Yardımcı kaynaklar: (d) Yargı kararları ve çeşitli ulusların en yetkin yazarlarının öğretileri (doktrin).
• Hakkaniyet (ex aequo et bono): Ancak tarafların kabul etmesi hâlinde Divan uyuşmazlığı hakkaniyete göre çözebilir.

Uluslararası örf ve âdet hukuku iki unsurdan oluşur: maddi unsur olan devlet uygulaması (yaygın, tutarlı ve sürekli uygulama) ve manevi unsur olan hukuki zorunluluk inancı (opinio juris). Uluslararası örgüt kararları ve tek taraflı işlemler (tanıma, protesto, vazgeçme) de hukuki sonuç doğurabilir.

Jus Cogens (Emredici Kurallar)

Jus cogens, devletlerden oluşan uluslararası toplumun bütünü tarafından, kendisinden hiçbir sapmaya izin verilmeyen ve ancak aynı nitelikteki yeni bir kuralla değiştirilebilen kurallardır (1969 Viyana Sözleşmesi md. 53). Örnekler: soykırım yasağı, işkence yasağı, kölelik yasağı, saldırgan kuvvet kullanma yasağı, halkların kendi kaderini tayin hakkı. Jus cogens kurala aykırı antlaşma batıldır.

Antlaşmalar Hukuku

Antlaşmalar hukuku, 1969 Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi ile düzenlenmiştir (Türkiye bu sözleşmeye taraf değildir, ancak hükümlerinin çoğu örf ve âdet hukukunu yansıttığı için uygulanır).

• Tanım: Antlaşma, devletler arasında yazılı şekilde yapılan ve uluslararası hukuka tabi olan uluslararası anlaşmadır; adı (antlaşma, sözleşme, protokol, şart, statü) önemli değildir.
• Yapılma aşamaları: Müzakere, metnin kabulü ve parafe edilmesi, imza, onay (ratifikasyon), onay belgelerinin teatisi veya depolanması, tescil (BM Sekreterliğine, BM Şartı md. 102).
• Çekince: Bir devletin antlaşmanın bazı hükümlerinin kendisine uygulanmasını dışlamak veya değiştirmek için yaptığı tek taraflı beyan; antlaşmanın konu ve amacıyla bağdaşmayan çekince yapılamaz.
• Ahde vefa (pacta sunt servanda, md. 26): Yürürlükteki her antlaşma tarafları bağlar ve taraflarca iyi niyetle uygulanmalıdır. Bir taraf, antlaşmayı uygulamamasına gerekçe olarak iç hukukunu ileri süremez (md. 27).
• Üçüncü devletler (md. 34): Bir antlaşma, üçüncü bir devlet için onun rızası olmaksızın ne hak ne de yükümlülük doğurur.
• Geçersizlik sebepleri: Yanılma, hile, temsilcinin rüşvetle elde edilmesi, temsilciye veya devlete karşı zor kullanma, jus cogense aykırılık.
• Sona erme ve askıya alma: Antlaşma hükümleri, tarafların rızası, esaslı ihlal (md. 60), ifanın sonradan imkânsızlaşması (md. 61) ve koşulların temelden değişmesi (rebus sic stantibus, md. 62). Sınır antlaşmaları bakımından rebus sic stantibus ileri sürülemez.
• Yorum (md. 31): Antlaşma, terimlerine bağlamları içinde ve antlaşmanın konu ve amacı ışığında verilecek olağan anlama uygun olarak iyi niyetle yorumlanır.

Türk Hukukunda Antlaşmalar (Anayasa md. 90)

Türkiye adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak antlaşmaların onaylanması, kural olarak TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır; onay işlemi Cumhurbaşkanı tarafından yapılır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir; bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla AYM'ye başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.