Kıymetli Evrak Genel Hükümler

Kıymetli Evrakın Tanımı (TTK md. 645)

Kıymetli evrak, öyle senetlerdir ki, bunlarda yazılı hak senetten ayrı olarak ileri sürülemez ve başkalarına devredilemez. Kıymetli evrakın temel özelliği hak ile senet arasındaki sıkı bağlılıktır: Hakkı ileri sürmek ve devretmek için senede zilyet olmak gerekir. Kıymetli evrak, hakkın kolayca ve güvenle dolaşımını sağlar.

Kıymetli Evrakın Türleri

Devir Şekline Göre

• Nama yazılı senetler (md. 647): Belirli bir kişi lehine düzenlenmiş olup emre kaydı içermeyen senetlerdir. Devri için yazılı devir beyanı (alacağın devri hükümlerine göre temlik) ve senedin teslimi gerekir. Örnek: nama yazılı pay senetleri, nama yazılı tahviller, nama yazılı çek (emre değildir kaydıyla).
• Emre yazılı senetler (md. 655): Belirli bir kişi lehine veya onun emrine düzenlenen senetlerdir. Devri ciro (senedin arkasına yazılan devir beyanı) ve senedin teslimi ile olur. Kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) kanunen emre yazılı senetlerdir; ayrıca "emre" kaydı gerekmez.
• Hamiline yazılı senetler (md. 656): Senette yazılı hak, senedi elinde bulunduran herkes tarafından ileri sürülebilir. Devri yalnız teslim ile olur. Örnek: hamiline pay senetleri, hamiline yazılı çek.

Diğer Ayrımlar

• Sebebe bağlı ve sebepten mücerret (soyut) senetler: Kambiyo senetleri sebepten mücerrettir; senetten doğan borç, temel ilişkiden (alım-satım gibi) bağımsızdır. Pay senedi, makbuz senedi gibi senetler ise sebebe bağlıdır.
• Kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek), emtia senetleri (makbuz senedi ve varant, konişmento, taşıma senedi) ve sermaye piyasası araçları (pay senedi, tahvil).
• Kurucu ve açıklayıcı kıymetli evrak: Kambiyo senetlerinde hak senetle doğar (kurucu); pay senedinde ise hak senetten önce vardır (açıklayıcı).

Def'iler (Savunmalar)

Kıymetli evraktan dolayı kendisine başvurulan borçlu, ileri sürebileceği savunmalar bakımından şöyle bir ayrım yapılır:

• Mutlak (herkese karşı ileri sürülebilen) def'iler: Senedin geçerliliğine ilişkin def'iler (şekil eksikliği, imzanın sahteliği, ehliyetsizlik, temsil yetkisinin yokluğu, zamanaşımı, senetten açıkça anlaşılan hususlar). Bunlar her hamile karşı ileri sürülebilir.
• Nisbi (kişisel) def'iler: Borçlu ile belirli bir hamil arasındaki kişisel ilişkiye dayanan def'ilerdir (temel ilişkinin geçersizliği, ödeme, takas, ertelenme). Bunlar ancak o kişiye karşı ileri sürülebilir; hamil senedi iktisap ederken bilerek borçlunun zararına hareket etmemişse (iyiniyetli hamil), önceki hamillerle olan kişisel ilişkilere dayanan def'iler ona karşı ileri sürülemez (def'ilerin kesilmesi ilkesi).

İyiniyetli İktisap

Emre ve hamiline yazılı senetlerde senedi iyiniyetle ve ağır kusuru olmaksızın ciro zinciri veya teslim yoluyla iktisap eden hamil, senet önceki zilyedin elinden rızası dışında çıkmış olsa bile senedi geri vermekle yükümlü değildir. Bu kural, kıymetli evrakın dolaşım güvenliğini sağlar.

Senedin Zayi Olması ve İptali (md. 651 vd.)

Kıymetli evrakın kaybolması, çalınması veya yok olması hâlinde, senedin hak sahibi, senedin iptaline karar verilmesini mahkemeden isteyebilir. Mahkeme, senedi elinde bulunduranın senedi ibraz etmesi için ilanla çağrıda bulunur; süresi içinde ibraz edilmezse senet iptal edilir ve hak sahibi hakkını senetsiz ileri sürebilir veya yeni senet düzenlenmesini isteyebilir. Kambiyo senetlerinde, iptal davası sırasında ödeme yasağı (ödemeden men) kararı verilebilir.

Emtia Senetleri

• Makbuz senedi ve varant: Genel mağazalara (lisanslı depolara) bırakılan emtiayı temsil eder; makbuz senedi mülkiyeti, varant rehni temsil eder.
• Konişmento: Deniz yoluyla taşımada taşıyanın eşyayı teslim aldığını gösteren ve eşyayı temsil eden kıymetli evraktır.