Çözeltiler, Asitler ve Bazlar

Karışımlar ve Çözeltiler

• Çözelti: Çözücü (genellikle su) ve çözünenden oluşan homojen karışım. Çözünme fiziksel bir olaydır; çözünen madde kaybolmaz, kütle korunur.
• Çözünme hızını etkileyen faktörler: Sıcaklık (katılarda genellikle artırır), karıştırma, temas yüzeyi (toz hâli), çözücü miktarı.
• Çözünürlük: Belirli sıcaklık ve basınçta 100 g çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarı; ayırt edici özelliktir. Katıların çözünürlüğü genellikle sıcaklıkla artar; gazların sudaki çözünürlüğü sıcaklık artınca azalır, basınç artınca artar (gazlı içecekler).
• Doymamış, doymuş ve aşırı doymuş çözeltiler. Seyreltik ve derişik çözeltiler; derişim kütlece yüzde veya molarite ile ifade edilir.
• Benzer benzeri çözer: Polar maddeler polar çözücülerde (tuz-su), apolar maddeler apolar çözücülerde (yağ-benzin) çözünür.
• Karışımları ayırma yöntemleri: Mıknatısla ayırma (demir tozu), eleme, süzme (çözünmeyen katı-sıvı), buharlaştırma (tuzlu sudan tuz), damıtma (kaynama noktası farkı; ham petrolün ayrımsal damıtılması), ayırma hunisi (karışmayan sıvılar), yüzdürme (yoğunluk farkı), kristallendirme, kromatografi (renkli maddeler), santrifüj.

Asitler

• Özellikler: Sulu çözeltilerinde H⁺ (H₃O⁺) iyonu oluştururlar; ekşi tatlıdırlar (tadına bakılmaz); mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirirler; pH değerleri 7'den küçüktür; aktif metallerle (Zn, Mg) tepkimeye girerek H₂ gazı açığa çıkarırlar; mermer ve kireç taşını aşındırırlar (CO₂ çıkışı); elektriği iletirler; bazlarla nötrleşirler.
• Örnekler: Hidroklorik asit (tuz ruhu, midede), sülfürik asit (akü), nitrik asit, asetik asit (sirke), sitrik asit (limon), laktik asit (yoğurt), karbonik asit (gazlı içecekler), formik asit (karınca), askorbik asit (C vitamini).
• Kuvvetli ve zayıf asitler: Kuvvetli asitler suda tamamen iyonlaşır (HCl, H₂SO₄, HNO₃); zayıf asitler kısmen (asetik asit).

Bazlar

• Özellikler: Sulu çözeltilerinde OH⁻ iyonu oluştururlar; acı tatlı ve kaygandırlar (ele sabunumsu kayganlık verirler); kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirirler; pH değerleri 7'den büyüktür; elektriği iletirler; asitlerle nötrleşirler; yağlarla tepkimeye girerek sabun oluştururlar.
• Örnekler: Sodyum hidroksit (kostik soda; lavabo açıcı, sabun yapımı), potasyum hidroksit, kalsiyum hidroksit (sönmüş kireç), magnezyum hidroksit (mide asidi giderici), amonyak (temizlik ürünleri), sabun, diş macunu.

pH ve İndikatörler

• pH ölçeği: 0-14; 7 nötr (saf su), 7'den küçük asidik, 7'den büyük bazik. pH 1 birim değişince H⁺ derişimi 10 kat değişir.
• İndikatörler (ayıraçlar): Turnusol kâğıdı, fenolftalein (bazda pembe, asitte renksiz), metil oranj, evrensel indikatör, pH metre. Doğal indikatörler: Kırmızı lahana suyu (asitte kırmızı-pembe, bazda yeşil-sarı), siyah üzüm, gül yaprağı, zerdeçal.
• Günlük örneklerin pH'ı: Mide öz suyu ≈ 1-2, limon ≈ 2, sirke ≈ 3, yağmur suyu ≈ 5,6, saf su 7, kan ≈ 7,4, deniz suyu ≈ 8, kabartma tozu ≈ 9, sabun ≈ 10, çamaşır suyu ≈ 12-13.

Nötrleşme ve Tuzlar

• Nötrleşme tepkimesi: Asit + baz → tuz + su (HCl + NaOH → NaCl + H₂O); ısı açığa çıkar (ekzotermik).
• Günlük uygulamalar: Mide ekşimesinde antasit kullanımı, arı sokmasında (asidik) karbonat sürülmesi, eşek arısı sokmasında (bazik) sirke, asitli topraklara kireç atılması, diş macununun ağızdaki asitleri nötrlemesi.
• Tuzlar: Sofra tuzu (NaCl), çamaşır sodası (Na₂CO₃), kabartma tozu (NaHCO₃), kireç taşı ve mermer (CaCO₃), amonyum klorür (pil), gübreler.

Asit Yağmurları ve Güvenlik

Fosil yakıtlardan çıkan SO₂ ve NOₓ gazlarının yağmur suyuyla asit oluşturması; tarihî yapıları aşındırır, ormanlara, göllere ve toprağa zarar verir. Önlemler: Baca filtreleri, temiz enerji, kükürtsüz yakıt. Asit ve bazlarla çalışırken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalı; derişik asit seyreltilirken asit suya eklenmelidir.