Kalıtımın Genel İlkeleri

Kalıtım ve Temel Kavramlar

Canlıların özelliklerinin yavrularına aktarılmasına kalıtım, bunu inceleyen bilim dalına genetik denir. Kalıtımın temel ilkelerini bezelyelerle yaptığı deneylerle Gregor Mendel ortaya koymuştur.

• Gen: Bir özelliğin oluşumunu sağlayan, DNA üzerindeki kalıtım birimi.
• Alel: Homolog kromozomların aynı lokusunda bulunan ve aynı özelliğin farklı şekillerini belirleyen genler (A ve a).
• Baskın (dominant) gen: Kendini her durumda gösteren gen; büyük harfle gösterilir.
• Çekinik (resesif) gen: Yalnızca homozigot olduğunda (aa) etkisini gösteren gen; küçük harfle gösterilir.
• Homozigot (saf döl, arı döl): Bir özellik için aynı alelleri taşıyan birey (AA, aa).
• Heterozigot (melez): Farklı alelleri taşıyan birey (Aa).
• Genotip: Bireyin bir özellik için taşıdığı genlerin tamamı. Fenotip: Genotip ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan, gözlenebilen özellik.

Mendel İlkeleri

• Ayrılma ilkesi: Gamet oluşumunda alel genler birbirinden ayrılır; her gamete bir özellik için yalnızca bir alel gider.
• Bağımsız dağılım ilkesi: Farklı kromozomlardaki genler gametlere birbirinden bağımsız dağılır.

Çaprazlamalar

• Saf döl iki birey çaprazlanırsa (AA × aa) F1'in tamamı Aa (baskın fenotipli) olur.
• Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir.
• Kontrol çaprazlaması (geri çaprazlama): Baskın fenotipli bireyin genotipini belirlemek için homozigot çekinik bireyle çaprazlanmasıdır. Yavruların hepsi baskınsa birey AA, yarısı çekinikse Aa'dır.
• Bir bireyin oluşturabileceği gamet çeşidi sayısı 2ⁿ'dir (n: heterozigot gen çifti sayısı).

Mendel Dışı Kalıtım

• Eksik baskınlık: Heterozigotta ara fenotip ortaya çıkar; kırmızı ve beyaz çiçekli aslanağzı bitkisinden pembe çiçekli yavru.
• Eş baskınlık: İki alel de fenotipte birlikte görülür; AB kan grubu.
• Çok alellilik: Bir özelliğin ikiden fazla alelle belirlenmesi. İnsan kan grupları A, B ve O alelleriyle belirlenir: A ve B baskın, O çekiniktir. A grubu: AA veya AO; B grubu: BB veya BO; AB grubu: AB; O grubu: OO.
• Rh faktörü: Rh+ baskın, Rh− çekiniktir.

Eşeye Bağlı Kalıtım

İnsanda kadınlarda XX, erkeklerde XY eşey kromozomları bulunur. Çocuğun cinsiyetini babadan gelen kromozom belirler. X kromozomunda taşınan çekinik özellikler (renk körlüğü, hemofili) erkeklerde daha sık görülür; çünkü erkeklerde tek X kromozomu vardır. Taşıyıcı anneden (XᴴXʰ) erkek çocuklara geçebilir. Y kromozomuyla taşınan özellikler yalnız erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer.

Soy Ağacı

Bir özelliğin aile bireylerinde kuşaklar boyunca nasıl aktarıldığını gösteren şemadır; kare erkekleri, daire kadınları gösterir.

Sınav uyarısı: Aa × Aa çaprazlamasında fenotip oranı 3:1, genotip oranı 1:2:1'dir. AB kan grubu eş baskınlıktır. Renk körlüğü ve hemofili X'e bağlı çekiniktir, erkeklerde sık görülür. Cinsiyeti babadan gelen kromozom belirler.