Devletin Yetkisi ve Ülke

Devletin Yetki Türleri

Devletin yetkisi, kural koyma (yasama), yürütme ve yargı yetkisi olarak ortaya çıkar. Yetkinin dayandığı ilkeler:

• Ülkesellik ilkesi: Devlet, ülkesi içinde meydana gelen olaylar ve bulunan kişiler üzerinde yetkilidir; temel ilkedir.
• Kişisellik (aktif kişilik) ilkesi: Devlet, kendi vatandaşlarının yurt dışındaki fiilleri üzerinde yetki kullanabilir.
• Pasif kişilik ilkesi: Yurt dışında kendi vatandaşına karşı işlenen suçlar üzerinde yetki.
• Koruma ilkesi: Devletin güvenliğine ve temel çıkarlarına (para, resmî belge) karşı yurt dışında işlenen fiiller üzerinde yetki.
• Evrensellik ilkesi: Korsanlık, soykırım, işkence, savaş suçları gibi bütün insanlığı ilgilendiren suçlarda her devlet yetkilidir.

Ülke Kavramı ve Ülkenin Unsurları

• Kara ülkesi: Sınırlar içindeki kara toprağı, iç sular (göller, nehirler, limanlar, esas hattın gerisindeki sular).
• Karasuları: Devletin esas hattından itibaren en fazla 12 deniz mili genişliğindeki deniz alanıdır (1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi - UNCLOS). Kıyı devleti karasularında egemendir; ancak yabancı gemilerin zararsız geçiş hakkı vardır. Türkiye'nin karasuları Ege Denizi'nde 6, Karadeniz ve Akdeniz'de 12 deniz milidir. Türkiye UNCLOS'a taraf değildir.
• Bitişik bölge: Esas hattan itibaren 24 deniz miline kadar; gümrük, maliye, göç ve sağlık konularında denetim yetkisi.
• Münhasır ekonomik bölge (MEB): Esas hattan itibaren 200 deniz miline kadar; kıyı devletine canlı ve cansız doğal kaynakların araştırılması, işletilmesi ve korunması konusunda egemenlik hakları tanır. Diğer devletlerin seyrüsefer ve üzerinden uçuş serbestisi devam eder.
• Kıta sahanlığı: Kara ülkesinin deniz altındaki doğal uzantısıdır; kıyı devletine deniz yatağı ve toprak altındaki doğal kaynaklar üzerinde egemenlik hakları verir. Karşılıklı veya bitişik kıyılar arasında sınırlandırma hakkaniyete uygun çözüm ilkesiyle yapılır.
• Açık deniz: Hiçbir devletin egemenliğine tabi değildir; seyrüsefer, üzerinden uçuş, balıkçılık, kablo döşeme ve bilimsel araştırma serbestilerine tabidir. Açık denizde gemiler kural olarak bayrak devletinin yetkisine tabidir.
• Hava sahası: 1944 Şikago Sözleşmesi'ne göre her devlet, ülkesi üzerindeki hava sahasında tam ve münhasır egemenliğe sahiptir; hava sahasında zararsız geçiş hakkı yoktur.
• Uzay: 1967 Uzay Antlaşması'na göre uzay ve gök cisimleri hiçbir devletin egemenliğine konu olamaz; barışçıl amaçlarla kullanılır.

Türk Boğazları

İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının rejimi 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile düzenlenir. Barış zamanında ticaret gemileri bayrağı ve yükü ne olursa olsun gece ve gündüz tam geçiş serbestisinden yararlanır. Savaş gemilerinin geçişi ise tonaj, süre ve önceden bildirim gibi sınırlamalara tabidir; Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin Karadeniz'de kalış süresi sınırlıdır. Türkiye savaşan taraf ise savaş gemilerinin geçişini dilediği gibi düzenler.

Diplomatik ve Konsüler Bağışıklıklar

• 1961 Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi: Diplomatik misyon binaları dokunulmazdır; kabul eden devlet görevlileri misyon şefinin izni olmaksızın giremez. Diplomatik ajanların kişi dokunulmazlığı ve kabul eden devletin ceza yargısından tam bağışıklığı vardır. Kabul eden devlet, gerekçe göstermeksizin bir diplomatı istenmeyen kişi (persona non grata) ilan edebilir.
• 1963 Viyana Konsolosluk İlişkileri Sözleşmesi: Konsolosluk görevlilerinin bağışıklıkları görevle sınırlıdır (işlevsel bağışıklık).