Bilişsel-Davranışçı Kuramlar

Davranışçı Yaklaşım

• Temel varsayım: Davranış öğrenilir; uyumsuz davranışlar da öğrenilmiştir ve öğrenme ilkeleriyle değiştirilebilir. Odak gözlenebilir davranış ve şimdiki zamandır; hedefler somut, ölçülebilir biçimde belirlenir; süreç sistematik ve kısa sürelidir.
• Süreç: Davranışsal değerlendirme (işlevsel analiz: ABC - öncül, davranış, sonuç), başlama düzeyinin (baseline) belirlenmesi, hedef belirleme, tekniklerin uygulanması, izleme ve değerlendirme.
• Klasik koşullanmaya dayalı teknikler: Sistematik duyarsızlaştırma (Wolpe; gevşeme eğitimi + kaygı hiyerarşisi + hiyerarşinin gevşeme hâlinde imgeleme ile aşamalı olarak ele alınması; karşıt koşullanma), yüzleştirme (maruz bırakma) (canlı/imgesel, aşamalı ya da sel/taşırma - flooding), tepki önleme (obsesif-kompulsif bozuklukta), itici (aversif) koşullanma, EMDR (göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme; travma).
• Edimsel koşullanmaya dayalı teknikler: Olumlu pekiştirme, şekil verme, zincirleme, Premack ilkesi, jeton ekonomisi (sembolik pekiştirme), davranış sözleşmesi (kontrat), sönme, mola (time-out), tepki bedeli, aşırı düzeltme, ayırt edici pekiştirme (DRO, DRA, DRI), uyaran kontrolü.
• Sosyal öğrenmeye dayalı teknikler: Model olma (canlı, sembolik, katılımlı), davranışsal prova, rol oynama, girişkenlik (atılganlık) eğitimi (haklarını başkalarının haklarına saygı göstererek ifade etme; pasif ve saldırgan davranıştan farklı), sosyal beceri eğitimi.
• Öz yönetim: Kendini izleme, kendini pekiştirme, kendine yönerge verme; gevşeme eğitimi (Jacobson'ın aşamalı kas gevşemesi), biyolojik geri bildirim.

Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi (ADDT; Albert Ellis)

• Temel varsayım: İnsanları olaylar değil, olaylarla ilgili inançları rahatsız eder. İnsanlar hem akılcı hem akıldışı düşünme potansiyeliyle doğar.
• ABC(DEF) modeli: A - harekete geçirici olay, B - inanç (akılcı ya da akıldışı), C - duygusal ve davranışsal sonuç, D - akıldışı inançların tartışılması (sorgulama), E - etkili yeni felsefe, F - yeni duygular.
• Akıldışı inançların özellikleri: Mutlakçı talepler (-meli, -malı; "herkes beni sevmeli"), felaketleştirme ("korkunç olur"), düşük engellenme toleransı ("dayanamam"), kendini/başkalarını değersizleştirme. Koşulsuz kendini kabul hedeflenir.
• Teknikler: Akıldışı inançları tartışma (mantıksal, deneysel/kanıt, işlevsel/pragmatik sorgulama), akılcı duygusal imgeleme, utanç atak egzersizleri, ödevler (ADDT formları), rol oynama, dil değiştirme. Danışman aktif, yönlendirici ve öğretici.

Bilişsel Terapi (Aaron Beck)

• Bilişsel üçlü (depresyonda): Kendine, dünyaya ve geleceğe ilişkin olumsuz bakış.
• Biliş düzeyleri: Otomatik düşünceler (yüzeyde, hızlı, istemsiz), ara inançlar (kurallar, varsayımlar, tutumlar), temel (çekirdek) inançlar/şemalar ("Sevilmeye değer değilim", "Yetersizim").
• Bilişsel çarpıtmalar: Ya hep ya hiç (siyah-beyaz) düşünme, aşırı genelleme, zihinsel filtre (olumsuzu seçici algılama), olumluyu geçersiz kılma, keyfi çıkarsama (zihin okuma, falcılık), büyütme-küçültme, felaketleştirme, duygusal akıl yürütme ("Hissediyorsam doğrudur"), -meli/-malı ifadeleri, etiketleme, kişiselleştirme.
• Teknikler: İşbirlikçi deneycilik, Sokratik sorgulama, düşünce kaydı (otomatik düşünce formu), kanıt inceleme, davranışsal deneyler, etkinlik planlama, aşamalı görev verme, bilişsel yeniden yapılandırma, alternatif düşünce geliştirme.

Diğer Bilişsel-Davranışçı Yaklaşımlar

• Meichenbaum - Bilişsel davranış değiştirme: Kendine yönerge verme, içsel konuşma; stresle başa çıkma aşılaması (kavramlaştırma, beceri kazanma ve prova, uygulama ve sürdürme).
• Gerçeklik terapisi (William Glasser): Seçim kuramı; beş temel ihtiyaç (hayatta kalma, sevgi ve ait olma, güç/başarı, özgürlük, eğlence), kalite dünyası, toplam davranış (eylem, düşünme, duygu, fizyoloji; eylem ve düşünme doğrudan kontrol edilebilir), sorumluluk. WDEP sistemi (Wubbolding): İstekler (Want), Yapılanlar (Doing), Değerlendirme (Evaluation), Planlama (Planning). Mazeret kabul edilmez, ceza ve eleştiri yoktur, geçmişe değil şimdiye odaklanılır. Okullarda yaygın kullanılır.
• Üçüncü dalga yaklaşımlar: Kabul ve kararlılık terapisi (ACT; psikolojik esneklik, bilişsel ayrışma, değerler), diyalektik davranış terapisi (DBT; Linehan; duygu düzenleme, bilinçli farkındalık), bilinçli farkındalık (mindfulness) temelli bilişsel terapi, şema terapi (Young).
• Çözüm odaklı kısa terapi (de Shazer, Berg) ve öyküsel (narrative) terapi (White, Epston; dışsallaştırma) postmodern yaklaşımlar olarak sıklıkla bu yaklaşımlarla karşılaştırılır.