Kariyer Gelişim Kuramları

Özellik ve Faktör Kuramı

• Frank Parsons (mesleki rehberliğin babası) ve Williamson. Doğru meslek seçimi için üç adım: (1) bireyin kendini tanıması (yetenek, ilgi, değer), (2) meslekleri tanıması (gereklilikler, olanaklar), (3) bu iki bilgi arasında gerçekçi eşleştirme.
• Test ve envanterlere dayanır; danışman yönlendiricidir.

Holland'ın Kişilik Tipleri Kuramı

• Altı kişilik/çalışma ortamı tipi: Realistik (gerçekçi), Investigative (araştırmacı), Artistic (sanatçı), Social (sosyal), Enterprising (girişimci), Conventional (geleneksel) — RIASEC; altıgen modelde gösterilir.
• Kavramlar: uyum (kongrüans) kişilik tipi ile ortamın eşleşmesi, tutarlılık (altıgende komşu tipler), ayrışma, kimlik.
• Araç: Kendini Değerlendirme Envanteri (SDS), Mesleki Tercih Envanteri.

Super'in Yaşam Boyu - Yaşam Alanı Kuramı

• Meslek seçimi, benlik kavramının mesleğe yansıtılmasıdır; gelişimsel bir süreçtir.
• Gelişim evreleri: Büyüme (0-14), Araştırma (keşif) (15-24: geçici seçim, deneme), Yerleşme (25-44), Sürdürme (koruma) (45-64), Çöküş (gerileme / bırakma) (65+).
• Mesleki olgunluk, yaşam rolleri (çocuk, öğrenci, işçi, ebeveyn, yurttaş, boş zaman) ve yaşam gökkuşağı kavramları; kariyer uyum yeteneği.

Ginzberg ve Gelişimsel Yaklaşımlar

• Ginzberg: Meslek seçimi geri dönüşü güç, uzlaşmayla biten bir süreçtir. Dönemler: Hayal (fantezi) dönemi (11 yaşa kadar), Geçici (deneme) dönem (11-17: ilgi, yetenek, değer, geçiş alt evreleri), Gerçekçi dönem (17+: araştırma, billurlaşma, belirleme).
• Gottfredson: Sınırlandırma ve uzlaşma kuramı; çocuk meslekleri cinsiyet rolü ve prestije göre eler.

Diğer Kuramlar

• Roe: Kişilik (psikodinamik) kuramı; erken çocukluktaki anne-baba tutumları (ilgi, kabul, kaçınma) bireyin insana yönelik ya da insana yönelik olmayan mesleklere yönelmesini etkiler.
• Krumboltz: Sosyal öğrenme kuramı; genetik etkenler, çevresel koşullar, öğrenme yaşantıları ve görev yaklaşım becerileri. Sonradan planlanmış rastlantı (happenstance) kavramı.
• Tiedeman-O'Hara: Karar verme kuramı; beklenti (keşif, billurlaşma, seçim, açıklık) ve uygulama-uyum dönemleri.
• Sosyal bilişsel kariyer kuramı (Lent, Brown, Hackett): Öz-yeterlik, sonuç beklentisi ve kişisel hedefler.
• Savickas: Kariyer yapılandırma kuramı; kariyer uyum yeteneği (ilgi, kontrol, merak, güven).