Merkantilizmden Klasiklere

Merkantilizm (16-18. Yüzyıllar)

Ulus devletlerin oluştuğu dönemde ortaya çıkan merkantilizme göre bir ülkenin zenginliği, sahip olduğu altın ve gümüş miktarıyla ölçülür. Bu nedenle ihracat artırılmalı, ithalat kısıtlanmalı ve dış ticaret fazlası verilmelidir. Devletin ekonomiye müdahalesi, korumacılık, sömürgecilik ve güçlü donanma savunulmuştur. Temsilcileri: Thomas Mun (İngiltere), Jean-Baptiste Colbert (Fransa; Colbertizm — sanayi merkantilizmi), İspanya'da külçecilik (bulyonizm).

Fizyokratlar (18. Yüzyıl Fransa)

• François Quesnay'nin Ekonomik Tablo'su (Tableau Économique, 1758), ekonomideki gelir akımlarını sınıflar arasında gösteren ilk makroekonomik model sayılır.
• Fizyokratlara göre yalnız tarım net ürün (artık) yaratır; sanayi ve ticaret "kısır" sınıflardır.
• Doğal düzen anlayışıyla devlet müdahalesine karşı çıkmışlar; "Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler" (laissez-faire, laissez-passer) sözü bu okulla (Gournay) ilişkilidir.
• Yalnız toprak sahiplerinden alınacak tek vergi (impôt unique) önerilmiştir.

Klasik Okul

• Adam Smith: Milletlerin Zenginliği (1776) ile iktisadın kurucusu kabul edilir. Zenginliğin kaynağı emek ve işbölümüdür (toplu iğne fabrikası örneği). Bireylerin kişisel çıkarlarını gözetmesi, görünmez el aracılığıyla toplumsal refahı artırır. Devletin görevleri savunma, adalet ve bazı kamu işleriyle sınırlı olmalıdır. Mutlak üstünlük teorisini ve vergilendirme ilkelerini ortaya koymuştur.
• David Ricardo: Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri (1817). Karşılaştırmalı üstünlük teorisi, farklılık rantı kuramı, emek-değer teorisinin geliştirilmesi ve Ricardo denkliği fikrinin temeli. Tahıl yasalarına karşı çıkmıştır.
• Thomas Robert Malthus: Nüfus Üzerine Bir Deneme (1798). Nüfus geometrik, besin üretimi aritmetik dizi ile artar; bu nedenle nüfus artışı sefalete yol açar. Ayrıca yetersiz talep olasılığına dikkat çekmiştir.
• Jean-Baptiste Say: Say Kanunu — "Her arz kendi talebini yaratır."
• John Stuart Mill: Klasik iktisadı sistemleştirmiş; üretim kanunlarının doğal, bölüşümün ise toplumsal kurumlara bağlı olduğunu vurgulamıştır.

Klasiklere Tepkiler

• Tarihçi okul (Alman): Friedrich List, ulusal sanayinin korunmasını (bebek endüstri) ve ekonomik gelişmenin tarihî aşamalarını vurgulamıştır.
• Ütopik sosyalistler: Saint-Simon, Fourier, Robert Owen.
• Karl Marx: Kapital (1867). Emek-değer teorisine dayanarak artı-değer kavramını geliştirmiş; kapitalizmin sınıf çatışmasıyla dönüşeceğini öngörmüştür.

Marjinalist (Neoklasik) Devrim

1870'lerde Jevons (İngiltere), Carl Menger (Avusturya) ve Léon Walras (Lozan) birbirinden bağımsız olarak değeri emekle değil marjinal fayda ile açıklamıştır. Alfred Marshall, İktisadın İlkeleri (1890) eseriyle arz ve talep analizini (makasın iki ağzı benzetmesi), esneklik kavramını ve kısmi dengeyi geliştirmiştir. Walras ise genel denge teorisinin kurucusudur. Bu dönemde iktisat, "ekonomi politik" yerine bağımsız bir bilim olarak "economics" adını almıştır.