Sosyoloji ve Antropoloji

Sosyoloji

Sosyoloji, toplumsal yapıyı, toplumsal ilişkileri ve toplumsal olayları bilimsel yöntemlerle inceleyen bilimdir. Terimi Auguste Comte kullanmıştır; İbn Haldun (Mukaddime; asabiyet kavramı, bedevi ve hadari toplum) sosyolojinin öncüleri arasında sayılır.

• Kurucular ve kuramlar: Comte (pozitivizm; üç hâl yasası: teolojik, metafizik, pozitif), Émile Durkheim (toplumsal olgu, mekanik ve organik dayanışma, anomi; intihar çalışması), Max Weber (anlamacı sosyoloji, bürokrasi, Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu, otorite türleri: geleneksel, karizmatik, yasal-rasyonel), Karl Marx (çatışma kuramı, sınıf mücadelesi), Herbert Spencer (toplumsal evrim).
• Temel kuramsal yaklaşımlar: İşlevselcilik (toplum dengede çalışan bir sistemdir), çatışma kuramı (toplum çıkar çatışmalarıyla şekillenir), sembolik etkileşimcilik (bireyler arası etkileşim ve anlamlar; Mead, Blumer).
• Türk sosyologları: Ziya Gökalp (Durkheim'dan etkilenmiş; hars-medeniyet ayrımı), Prens Sabahattin (Le Play ekolü; adem-i merkeziyet, teşebbüs-i şahsi), Hilmi Ziya Ülken, Mübeccel Kıray.

Temel Sosyolojik Kavramlar

• Toplum: Ortak kültür ve bölgeyi paylaşan, birbirleriyle etkileşim içindeki insanlar topluluğu. Toplumsal yapı: Toplumu oluşturan kurumlar, gruplar ve ilişkiler bütünü.
• Toplumsal kurumlar: Aile, eğitim, din, ekonomi, siyaset (devlet). Aile toplumun en küçük ve temel birimidir.
• Statü ve rol: Statü kişinin toplumdaki konumu (doğuştan/verilmiş: cinsiyet, yaş; sonradan kazanılmış: öğretmen, doktor); rol statünün gerektirdiği davranışlardır. Rol çatışması: Bir kişinin farklı statülerinin beklentilerinin çelişmesi.
• Toplumsal grup: Birincil grup (yüz yüze, samimi; aile, arkadaş) ve ikincil grup (resmî, amaca yönelik; iş yeri, dernek).
• Sosyalleşme: Bireyin toplumun değer ve normlarını öğrenerek toplumun bir üyesi olması süreci; aile, okul, akran grubu ve medya başlıca sosyalleşme ajanlarıdır.
• Toplumsal değişme: Toplumsal yapı ve kurumlarda zaman içinde meydana gelen farklılaşma; teknoloji, nüfus, ekonomi, göç ve kültürel etkileşim etkilidir. Kültürel gecikme (Ogburn): Maddi kültürün manevi kültürden daha hızlı değişmesi.
• Toplumsal hareketlilik: Yatay (aynı düzeyde yer değiştirme) ve dikey (yükselme ya da alçalma); kuşaklar arası ve kuşak içi hareketlilik.
• Toplumsal kontrol: Örf, âdet, gelenek, görenek, ahlak, din ve hukuk kuralları.

Antropoloji

• Antropoloji, insanı biyolojik ve kültürel yönleriyle bütüncül olarak inceleyen bilimdir. Dalları: fiziki (biyolojik) antropoloji, kültürel/sosyal antropoloji, arkeoloji, dil antropolojisi. Etnografya toplulukların kültürünü saha araştırmasıyla betimler; etnoloji kültürleri karşılaştırır.
• Kültür: Bir topluluğun maddi ve manevi değerlerinin bütünü. Maddi kültür (araç-gereç, mimari, giyim), manevi kültür (dil, din, gelenek, sanat, değerler).
• Kültürel kavramlar: Kültürlenme (kendi kültürünü öğrenme), kültürleşme (farklı kültürlerin etkileşimi), asimilasyon (bir kültürün diğerinin içinde erimesi), kültürel yayılma, etnosantrizm (kendi kültürünü merkez alıp diğerlerini onunla yargılama), kültürel görecelik (her kültürü kendi bağlamında değerlendirme).
• Yöntem: Katılımlı gözlem (Bronisław Malinowski), alan çalışması, derinlemesine görüşme.