Uluslararası Hukukun Kişileri

Uluslararası Hukuk Kişiliği

Uluslararası hukuk kişisi, uluslararası hukuktan doğan hak ve yükümlülüklere sahip olabilen, uluslararası talepte bulunabilen ve uluslararası sorumluluğu doğabilen varlıktır. Devletler asli ve tam kişiliğe sahip temel kişilerdir; diğer kişiler türev veya sınırlı kişiliğe sahiptir.

Devlet

• Unsurlar (1933 Montevideo Sözleşmesi md. 1): Sürekli bir nüfus, belirli bir ülke, hükümet (etkin siyasal otorite) ve diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesi (bağımsızlık).
• Egemen eşitlik: BM Şartı md. 2/1'e göre örgüt, üyelerin egemen eşitliği ilkesine dayanır. Devletlerin iç işlerine karışmama ilkesi (md. 2/7) de bunun sonucudur.
• Devletin tanınması: Mevcut devletlerin yeni bir devletin varlığını kabul ettiklerini bildiren tek taraflı işlemdir. Bildirici (açıklayıcı) kurama göre devlet unsurları tamamlandığında doğar ve tanıma yalnız bu durumu tespit eder; kurucu kurama göre ise devlet ancak tanınmakla uluslararası kişilik kazanır. Bugün ağırlıklı görüş bildirici kuramdır. Tanıma açık veya örtülü (diplomatik ilişki kurma, ikili antlaşma yapma), de jure (hukuken, kesin) veya de facto (fiilen, geçici) olabilir.
• Hükümetin tanınması: Anayasa dışı yollarla iktidara gelen hükümetlerde gündeme gelir; Estrada doktrinine göre devletler hükümetleri tanıma beyanında bulunmaktan kaçınır, yalnız diplomatik ilişkileri sürdürür veya keser.
• Devletlerin halefiyeti: Bir devletin ülke üzerindeki uluslararası ilişkiler sorumluluğunun başka bir devlete geçmesi; antlaşmalar, borçlar, arşivler ve vatandaşlık bakımından 1978 ve 1983 Viyana Sözleşmeleri düzenleme getirir. Sınır rejimleri halefiyetten etkilenmez.
• Devletin uluslararası sorumluluğu: Uluslararası hukuka aykırı ve devlete atfedilebilen bir fiil sorumluluk doğurur (Uluslararası Hukuk Komisyonu 2001 Taslak Maddeleri). Sonuçları: fiilin durdurulması, tekrarlanmaması güvencesi ve tazmin (eski hâle getirme, tazminat, tarziye).

Uluslararası Örgütler

Devletlerin bir antlaşmayla kurduğu, kendine özgü organları ve iradesi bulunan uluslararası örgütler türev ve işlevsel kişiliğe sahiptir: Kişilikleri kuruluş antlaşmalarında belirtilen amaç ve görevlerle sınırlıdır. UAD, 1949 Tazminat (Reparations) istişari görüşünde Birleşmiş Milletlerin uluslararası kişiliğe sahip olduğunu ve görevlilerine verilen zararlar için tazminat talep edebileceğini belirtmiştir.

Diğer Kişiler ve Aktörler

• Birey: Klasik görüşte uluslararası hukukun nesnesiydi; bugün insan hakları hukuku (AİHM'ye bireysel başvuru) ve uluslararası ceza hukuku (bireyin cezai sorumluluğu, Nürnberg ve Tokyo mahkemeleri, Uluslararası Ceza Mahkemesi) bakımından sınırlı kişiliğe sahiptir.
• Vatikan (Papalık): Kendine özgü uluslararası kişiliği vardır; antlaşma (konkordato) yapabilir ve diplomatik temsilci gönderebilir.
• Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC): İsviçre hukukuna tabi özel bir kuruluş olmasına rağmen Cenevre Sözleşmeleri kapsamında görevleri nedeniyle sınırlı uluslararası kişilik tanınır.
• Malta Şövalyeleri Tarikatı, ulusal kurtuluş hareketleri ve muharip (isyancı) topluluklar da sınırlı kişilik tartışmalarında yer alır.
• Uluslararası hükümet dışı kuruluşlar (NGO) ve çokuluslu şirketler ise genellikle uluslararası hukuk kişisi sayılmaz; etkili aktörlerdir.

Halkların Kendi Kaderini Tayin Hakkı

BM Şartı (md. 1/2) ve 1966 İnsan Hakları Sözleşmelerinin ortak 1. maddesi, halkların siyasal statülerini serbestçe belirleme hakkını tanır. Bu hak özellikle sömürge halkları bakımından bağımsızlık hakkı olarak uygulanmış; devletlerin ülke bütünlüğü ilkesiyle dengelenmiştir.