Otizm Spektrum Bozukluğu

Tanım ve Tanı Ölçütleri (DSM-5)

• Otizm spektrum bozukluğu (OSB), erken çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. DSM-5 ile otistik bozukluk, Asperger bozukluğu ve yaygın gelişimsel bozukluk tek çatı altında spektrum olarak toplanmıştır.
• A ölçütü — Sosyal iletişim ve etkileşimde sınırlılık: Sosyal-duygusal karşılıklılıkta yetersizlik, sözel olmayan iletişimde (göz kontağı, jest, yüz ifadesi) yetersizlik, ilişki geliştirme ve sürdürmede güçlük.
• B ölçütü — Sınırlı, yineleyici davranış, ilgi ve etkinlikler: Basmakalıp hareketler ve konuşma (ekolali), aynılıkta ısrar ve rutinlere katı bağlılık, sınırlı ve yoğun ilgiler, duyusal uyaranlara aşırı ya da az tepki.
• Belirtiler erken gelişim döneminde ortaya çıkar; destek düzeyine göre üç düzey tanımlanır (destek gerektiren, önemli destek, çok önemli destek).
• Erkeklerde kızlardan yaklaşık 4 kat daha sık görülür. Erken tarama araçları: M-CHAT (16-30 ay); tanılama: ADOS, CARS, GARS.

Erken Uyarı İşaretleri

• 12 aya kadar agulama ve işaret etme yok; adı söylendiğinde dönmeme; ortak dikkatte (birlikte bir nesneye bakma) yetersizlik.
• 16 aya kadar tek sözcük yok; 24 aya kadar iki sözcüklü kendiliğinden ifade yok; herhangi bir yaşta dil ya da sosyal becerilerde gerileme.
• Sembolik/hayali oyun eksikliği, oyuncaklarla işlevsel olmayan oyun (dizme, döndürme).

Kanıta Dayalı Uygulamalar

• Uygulamalı Davranış Analizi (UDA / ABA): Ayrık denemelerle öğretim (ADÖ — ipucu, tepki, sonuç), doğal öğretim stratejileri (fırsat öğretimi, model olma, iste-model ol, bekleme süresi).
• Erken yoğun davranışsal müdahale (Lovaas).
• Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi (PECS): Altı aşamalı; işlevsel iletişim başlatmayı öğretir.
• TEACCH: Yapılandırılmış öğretim; fiziksel ortamın düzenlenmesi, görsel çizelgeler, iş sistemleri.
• Sosyal öyküler (Carol Gray), video model olma, etkinlik çizelgeleri, akran aracılı öğretim, işlevsel iletişim öğretimi.
• Kanıta dayalı olmayan yaklaşımlar (kolaylaştırılmış iletişim, glutensiz-kazeinsiz diyet, şelasyon) önerilmez.

Sınıfta Uyarlamalar

• Öngörülebilir rutin, geçişlerin önceden görsel olarak bildirilmesi, duyusal olarak düzenlenmiş ortam (gürültü, ışık).
• Somut ve kısa yönergeler, görsel destekler; problem davranışlar için işlevsel davranış değerlendirmesi ve olumlu davranış desteği.