Maliye Politikası

Maliye Politikasının Tanımı ve Amaçları

Maliye politikası, devletin ekonomik ve sosyal amaçlara ulaşmak için kamu harcamaları, vergiler, borçlanma ve bütçe araçlarını kullanmasıdır. Keynesyen iktisatla birlikte (1930'lar) aktif bir istikrar aracı hâline gelmiştir. Temel amaçları:

• Tam istihdam ve işsizliğin azaltılması,
• Fiyat istikrarı (enflasyonla mücadele),
• Ekonomik büyüme ve kalkınma,
• Gelir dağılımında adalet,
• Ödemeler dengesinde denge ve kaynak dağılımında etkinlik.

Maliye Politikası Türleri

• Genişletici maliye politikası: Durgunluk döneminde toplam talebi artırmak amacıyla kamu harcamalarının artırılması ve/veya vergilerin azaltılması; bütçe açığı artar.
• Daraltıcı maliye politikası: Enflasyonist dönemde toplam talebi azaltmak için kamu harcamalarının kısılması ve/veya vergilerin artırılması.
• Otomatik stabilizatörler: Herhangi bir karar alınmasına gerek kalmadan ekonomik dalgalanmaları kendiliğinden yumuşatan mekanizmalar: artan oranlı gelir vergisi (gelir artınca vergi daha hızlı artar), işsizlik sigortası ödemeleri, tarımsal destek alımları.
• İhtiyari (isteğe bağlı) maliye politikası: Hükümetin bilinçli kararlarıyla harcama ve vergileri değiştirmesi.

Çarpan Analizi (Keynesyen)

• Harcama çarpanı: 1 / (1 − MPC). Marjinal tüketim eğilimi (MPC) 0,8 ise çarpan 5'tir; kamu harcamasındaki 1 birimlik artış milli geliri 5 birim artırır.
• Vergi çarpanı: −MPC / (1 − MPC); mutlak değerce harcama çarpanından küçüktür.
• Denk bütçe çarpanı (Haavelmo teoremi): Kamu harcamaları ve vergiler aynı miktarda artırıldığında milli gelir bu miktar kadar artar; denk bütçe çarpanı 1'dir.
• Dışa açık ekonomide ve vergi gelire bağlı olduğunda çarpan küçülür.

Maliye Politikasının Sınırları

• Gecikmeler: Tanıma, karar alma, uygulama ve etki gecikmeleri politikanın etkinliğini azaltır.
• Dışlama (crowding out) etkisi: Kamu harcamalarının borçlanmayla finansmanı faiz oranlarını yükselterek özel yatırımları azaltabilir. Klasik iktisatçılara göre dışlama tamdır; Keynesyenlere göre kısmidir.
• Ricardo denkliği: Bireyler, bugünkü vergi indiriminin gelecekte vergi artışıyla finanse edileceğini öngörerek tasarruflarını artırır; bu nedenle borçla finanse edilen vergi indirimi toplam talebi etkilemez (Barro).
• Bütçe açıkları ve kamu borcu sürdürülebilirliği, faiz yükü ve enflasyon riski.
• Para politikasıyla eşgüdüm: Maliye politikası ile para politikasının birbiriyle uyumlu uygulanması gerekir (policy mix).