Eski Türkçe ve Osmanlı Türkçesi

Eski Türkçe (Göktürk ve Uygur Türkçesi)

• Göktürk alfabesi: Sağdan sola yazılır; kelimeler iki nokta (:) ile ayrılır. Ünsüzlerin kalın ve ince sıralı ünlülerle kullanılmak üzere ayrı işaretleri vardır; ünlüler çoğunlukla yazılmaz, ilk hecedeki ünlü genellikle gösterilmez. 4 ünlü işaretiyle 8 ünlü karşılanır.
• Ses özellikleri: Kelime başında b- korunur (ben, bar), Türkiye Türkçesindeki v yerine b (bar- "var-"), d sesi (adak "ayak" → Türkiye Türkçesinde y'ye döndü: adak > ayak), kelime sonundaki g korunur (taglıg "dağlı").
• Şekil özellikleri: Belirtme hâli eki -g/-ıg, yükleme hâli -ka/-ke, ilgi hâli -ıŋ, vasıta hâli -ın, eşitlik -ça; gelecek zaman -taçı/-teçi, -gay; öğrenilen geçmiş -mış.
• Önemli kelimeler: kağan (hükümdar), bodun (millet), il/el (devlet), tört bulung (dört yan), tengri (gök, Tanrı), ötüken, yış (ormanlık dağ), sü (ordu), bitig (yazı, kitap).

Osmanlı Türkçesi

XVI. yüzyıldan XX. yüzyıl başına kadar kullanılan, Arap harfli, Arapça ve Farsça unsurlarla zenginleşmiş Batı Türkçesi yazı dilidir. Yapısı Türkçedir; ancak söz varlığı ve bazı dil bilgisi kuralları Arapça ve Farsçadan alınmıştır.

• Arap alfabesi özellikleri: Sağdan sola yazılır; 28 Arap harfine Farsçadan (p, ç, j, g) ve Türkçeden (ñ - sağır kef) harfler eklenmiştir. Harflerin başta, ortada ve sonda farklı biçimleri vardır; ünlüleri göstermede yetersizdir (elif, vav, ye harfleri ve harekeler kullanılır). Bazı harfler kendinden sonrakine bağlanmaz.
• Farsça tamlama: İzafet kesresi ile kurulur; tamlanan önce, tamlayan sonra gelir (dil-i Türkî "Türk dili", bâğ-ı cennet). Sıfat tamlaması: sırr-ı mühim. Ünlüyle biten kelimelerde "-yi" (dâne-i gendüm → dâne-yi).
• Atıf vavı: "ve" anlamında, iki kelimeyi birleştirir (leyl ü nehâr "gece ve gündüz", Hüsn ü Aşk).
• Arapça çokluk: Düzenli erkek çoğulu -în/-ûn (mü'minîn), düzenli dişil çoğul -ât (hayvânât, edebiyât), kırık çoğul (kalb → kulûb, kitap → kütüb, şair → şuarâ).
• Farsça çokluk: -ân (canlılar: dilberân), -hâ (cansızlar: sühanhâ).
• Arapça kalıplar (vezinler): Fâil (yapan: kâtib), mef'ûl (yapılan: mektûb), mef'al/mef'ale (yer: mektep, matbaa), tef'îl (masdar: tahsîl), istif'âl (istiklâl).
• Farsça ekler: -dâr (sahip: hazinedar), -hâne (yer: kütüphane), -gâh (yer: ordugâh), -zâr (bolluk: gülzâr), -istân (ülke: Hindistan), nâ- (olumsuzluk: nâmerd), bî- (-sız: bîçare).

Eski Anadolu Türkçesi

XIII-XV. yüzyıllar arasında Anadolu'da Oğuz Türkçesine dayalı yazı dili. Arapça ve Farsça unsurlar Osmanlı Türkçesine göre azdır. Temsilcileri: Sultan Veled, Ahmet Fakih (Çarhname), Yunus Emre, Âşık Paşa (Garibname), Şeyyad Hamza, Dede Korkut Kitabı'nın dili. Ses özellikleri: -ıcak/-icek zarf-fiili, -ısar/-iser gelecek zaman, ünlü uyumunun her zaman korunmaması (ekler çoğunlukla tek biçimli ve yuvarlak: gelür, kılduk).