ÇED ve Çevresel Sorumluluk

Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED)

ÇED, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaların tümüdür. Dayanağı 2872 sayılı Çevre Kanunu md. 10 ve ÇED Yönetmeliğidir. ÇED, önleme ilkesinin en önemli uygulama aracıdır.

ÇED Süreci

• Kapsam: Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdür.
• Ek-1 listesi: ÇED uygulanacak projeler (rafineriler, termik santraller, büyük barajlar, nükleer tesisler, otoyollar, büyük madencilik projeleri gibi). Bu projeler için doğrudan ÇED Raporu hazırlanır.
• Ek-2 listesi: Seçme-eleme kriterleri uygulanacak projeler. Bunlar için proje tanıtım dosyası hazırlanır ve idare "ÇED gereklidir" veya "ÇED gerekli değildir" kararı verir.
• Halkın katılımı: ÇED sürecinde halkı bilgilendirme ve görüşlerini alma toplantısı yapılır; dosyalar askıya çıkarılır.
• Karar: İnceleme değerlendirme komisyonunun çalışması sonunda Bakanlık "ÇED olumlu" veya "ÇED olumsuz" kararı verir.
• Yasak: "ÇED olumlu" veya "ÇED gerekli değildir" kararı alınmadıkça bu projeler için onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez.
• Süre: "ÇED olumlu" veya "ÇED gerekli değildir" kararından itibaren kanunda belirtilen süre (yönetmelikte yedi yıl) içinde yatırıma başlanmazsa karar geçerliliğini yitirir.
• Yargı denetimi: ÇED kararları idari işlemdir; idari yargıda iptal davasına konu olabilir. ÇED kararlarına karşı çevrede yaşayanların ve çevre derneklerinin dava açma ehliyeti geniş yorumlanır.

Stratejik Çevresel Değerlendirme

Plan ve programların (bölgesel planlar, sektörel programlar) onaylanmadan önce çevresel etkilerinin değerlendirilmesidir; proje düzeyindeki ÇED'in üst ölçekteki karşılığıdır.

Çevresel Sorumluluk

• Kusursuz sorumluluk (2872 md. 28): Çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusur şartı aranmaksızın sorumludur. Kirletenin ayrıca genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu saklıdır.
• Kirleten öder: Kirliliği önleme, giderme ve eski hâle getirme masrafları kirletene aittir. Kirletenin önlemleri almaması hâlinde masraflar idarece yapılarak kirletenden tahsil edilir.
• Mali sorumluluk sigortası: Tehlikeli atık ve maddelerle çalışan işletmeler için zorunlu mali sorumluluk sigortası öngörülmüştür.
• İdarenin sorumluluğu: İdare, çevre kirliliğini önleme ve denetim görevini yerine getirmemesi nedeniyle doğan zararlardan hizmet kusuru esasına göre sorumlu tutulabilir.
• Ceza sorumluluğu: TCK md. 181-182 kapsamında çevrenin kasten veya taksirle kirletilmesi suçları; tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

Çevre Uyuşmazlıklarında Dava Yolları

Çevre kirliliğine karşı idareye başvuru ve idari yargıda iptal veya tam yargı davası; kirletene karşı adli yargıda tazminat ve önleme davaları; komşuluk hukukuna dayalı davalar (TMK md. 737) açılabilir. Anayasa md. 56 kapsamındaki ihlaller, AİHS md. 8 (özel ve aile hayatı) bağlantısıyla bireysel başvuruya da konu olabilir.