Canlı Âlemleri

Bakteriler Âlemi

• Prokaryot ve tek hücrelidir; çekirdek zarı ve zarlı organeli yoktur, ribozom bulunur.
• Kalıtım materyali sitoplazmada halka şeklinde DNA'dır; ayrıca küçük halkasal DNA'lar (plazmit) bulunabilir.
• Hücre çeperi bulunur (peptidoglikan). Bazılarında kapsül ve kamçı vardır.
• Bölünerek (eşeysiz) çoğalır; çok hızlı ürer.
• Ototrof (fotosentetik siyanobakteriler, kemosentetik bakteriler) veya heterotrof (çürükçül, parazit) olabilir.
• Yararları: Yoğurt, peynir, sirke yapımı; madde döngüleri (ayrıştırıcılık, azot bağlama); bağırsakta vitamin üretimi; genetik mühendisliğinde insülin üretimi.
• Zararları: Verem, kolera, tifo, şarbon, zatürre, tetanoz gibi hastalıklar. Bakteriyel hastalıklar antibiyotiklerle tedavi edilir.

Arkeler Âlemi

Prokaryot ve tek hücrelidir. Kaplıca, tuz gölleri ve okyanus tabanındaki sıcak su kaynakları gibi aşırı koşullarda yaşayabilir. Çeper yapıları ve bazı genetik özellikleri bakterilerden farklıdır; ökaryotlara daha yakın akrabadır.

Protistler Âlemi

• Ökaryot; çoğu tek hücreli, bazıları çok hücrelidir (bazı algler).
• Nemli ve sulu ortamlarda yaşar.
• Örnekler: Amip (yalancı ayakla hareket), öglena (hem ototrof hem heterotrof), paramesyum (terliksi hayvan, sillerle hareket), algler (fotosentez yapar, oksijen üretiminde büyük paya sahiptir), plazmodyum (sıtma etkeni).

Mantarlar Âlemi

• Ökaryot; tek hücreli (maya) veya çok hücreli (şapkalı mantar, küf) olabilir.
• Kitin yapılı hücre çeperi vardır; klorofil bulundurmaz, heterotroftur (çürükçül veya parazit). Depo karbonhidratı glikojendir.
• Spor ile ürer; mayalar tomurcuklanma ile çoğalır.
• Yararları: Ekmek ve hamur mayalanması, peynir yapımı, antibiyotik (penisilin, Alexander Fleming), madde döngüsünde ayrıştırıcılık. Bazı mantarlar zehirlidir; bazıları bitki ve insanlarda hastalık yapar.
• Liken: Mantar ile algin karşılıklı yararlı (mutualist) birlikteliğidir; hava kirliliğinin göstergesidir ve kayaları toprağa dönüştürür (öncü canlı).

Bitkiler Âlemi

• Ökaryot, çok hücreli ve ototroftur; klorofil ile fotosentez yapar. Hücre çeperi selülozdur, depo karbonhidratı nişastadır.
• Tohumsuz bitkiler: Spor ile ürer. İletim demeti olmayanlar (karayosunları) ve olanlar (eğrelti otları, kırkkilit).
• Tohumlu bitkiler: Açık tohumlular (çam, ladin, ardıç, köknar; tohumları açıkta) ve kapalı tohumlular (tohumları meyve içinde; tek çenekliler: buğday, mısır, lale; çift çenekliler: fasulye, elma, gül).

Hayvanlar Âlemi

• Ökaryot, çok hücreli, heterotrof; hücre çeperi yoktur. Depo karbonhidratı glikojendir.
• Omurgasızlar: Süngerler, sölenterler (denizanası, mercan), solucanlar, yumuşakçalar (salyangoz, ahtapot), eklembacaklılar (böcekler, örümcekler, kabuklular), derisi dikenliler (deniz yıldızı).
• Omurgalılar: Balıklar, kurbağalar (iki yaşamlılar), sürüngenler, kuşlar ve memeliler. Kuşlar ve memeliler sabit sıcaklıklı, diğerleri değişken sıcaklıklıdır.

Sınav uyarısı: Bakteri ve arkeler prokaryottur. Mantarlar heterotroftur, çeperi kitindir. Liken mantar-alg birlikteliğidir. Kuşlar ve memeliler sabit sıcaklıklıdır. Sıtma etkeni protisttir.