Kuruluş ve Görevler

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu (Anayasa md. 146)

Türkiye'de anayasa yargısı 1961 Anayasası ile kurulan Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından yürütülür. Görev ve yetkileri Anayasa md. 146-153 ile 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunda düzenlenir.

• Üye sayısı ve seçimi: AYM on beş üyeden kurulur. TBMM, gizli oyla, ikisini Sayıştay Genel Kurulunun, birini baro başkanlarının gösterecekleri adaylar arasından olmak üzere üç üye seçer. Cumhurbaşkanı; üç üyeyi Yargıtay, iki üyeyi Danıştay Genel Kurullarınca gösterilecek adaylar arasından, üç üyeyi Yükseköğretim Kurulunun öğretim üyeleri arasından göstereceği adaylardan; dört üyeyi de üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından seçer (toplam on iki).
• Nitelikler: Seçilebilmek için kırk beş yaşını doldurmuş olmak ve kanunda belirtilen mesleki şartları (yükseköğrenim ve en az yirmi yıl çalışma gibi) taşımak gerekir.
• Görev süresi (md. 147): Üyeler on iki yıl için seçilir; bir kimse iki defa AYM üyeliğine seçilemez. Üyeler altmış beş yaşını doldurunca emekliye ayrılır. Üyeler, mahkemedeki görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamaz.
• Başkan ve başkanvekilleri: AYM, üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla dört yıl için bir başkan ve iki başkanvekili seçer; süresi bitenler yeniden seçilebilir.

Çalışma Düzeni

AYM, iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır; bireysel başvuruları karara bağlar. Genel Kurul, başkanın başkanlığında en az on üyeyle toplanır ve kural olarak salt çoğunlukla karar verir. Anayasa değişikliklerinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına veya Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verebilmek için üçte iki oy çokluğu şarttır (md. 149). Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulur.

Görev ve Yetkiler (md. 148)

• Norm denetimi: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler. Olağanüstü hâllerde ve savaş hâlinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla AYM'de dava açılamaz.
• Bireysel başvuru: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla AYM'ye başvurabilir.
• Yüce Divan sıfatıyla yargılama.
• Siyasi partilerin kapatılması ve Devlet yardımından yoksun bırakılması davaları ile siyasi partilerin mali denetimi (Sayıştay'ın yardımıyla).
• Milletvekilliğinin düşürülmesi veya yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararlarına karşı ilgili milletvekili veya bir başka milletvekilinin, kararın alındığı tarihten itibaren bir hafta içinde açacağı iptal davalarını karara bağlar (md. 85).
• Uyuşmazlık Mahkemesine AYM'nin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye başkanlık eder (md. 158).
• AYM'nin kararları kesindir ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (md. 153).