Yeni Kamu İşletmeciliği ve Yönetişim

Yeni Kamu İşletmeciliği (YKİ)

Yeni Kamu İşletmeciliği (New Public Management), 1980'lerde İngiltere (Thatcher), ABD (Reagan), Yeni Zelanda ve Avustralya'da ortaya çıkan ve kamu yönetiminde özel sektör yönetim tekniklerinin ve piyasa mekanizmalarının kullanılmasını savunan reform akımıdır. Kavram Christopher Hood (1991) tarafından sistemleştirilmiştir. Kuramsal temelleri kamu tercihi kuramı, asil-vekil kuramı, işlem maliyetleri iktisadı ve işletmecilik (managerializm) anlayışıdır.

• Temel özellikleri: Profesyonel yönetim (yöneticilere serbestlik), açık ve ölçülebilir performans standartları, çıktılara ve sonuçlara odaklanma, kamu birimlerinin küçük ve özerk birimlere ayrılması (ajanslaşma), rekabet ve piyasa mekanizmaları (ihale, dış kaynak kullanımı), özel sektör yönetim uygulamaları, kaynak kullanımında tutumluluk.
• Araçları: Özelleştirme, dış kaynak kullanımı (outsourcing), kamu-özel işbirliği (yap-işlet-devret), performans esaslı bütçeleme, stratejik planlama, toplam kalite yönetimi, müşteri (vatandaş) odaklılık ve vatandaş şartları, yerelleşme.
• Osborne ve Gaebler — "Devleti Yeniden Keşfetmek" (Reinventing Government, 1992): Girişimci devlet anlayışını savunmuştur; devletin "kürek çekmek yerine dümen tutması" (hizmeti doğrudan üretmek yerine yönlendirmesi), rekabetçi, misyon odaklı, sonuç odaklı, müşteri odaklı, girişimci, önleyici, yerinden yönetimci ve piyasa odaklı olması gerektiğini belirtmiştir (on ilke).
• Eleştiriler: Vatandaşın "müşteri"ye indirgenmesi, kamu yararı ve eşitlik ilkelerinin zayıflaması, hesap verebilirliğin bulanıklaşması, parçalanma ve koordinasyon sorunları.

Yönetişim

• Tanım: Toplumsal sorunların çözümünde ve kamu politikalarının oluşturulup uygulanmasında devlet, piyasa (özel sektör) ve sivil toplumun etkileşim ve işbirliği içinde birlikte yönetimi; hiyerarşik yönetimden ağ (network) tipi yönetime geçiş.
• İyi yönetişim: Kavram Dünya Bankası'nın 1989 tarihli Sahra Altı Afrika raporuyla yaygınlaşmıştır. İlkeleri: katılımcılık, şeffaflık, hesap verebilirlik, hukukun üstünlüğü, etkinlik ve verimlilik, cevap verebilirlik (duyarlılık), uzlaşma yönelimi, eşitlik ve kapsayıcılık, stratejik vizyon.
• Çok düzeyli yönetişim: Yerel, ulusal ve uluslar üstü (AB) düzeyler arasında yetkinin paylaşılması.

YKİ Sonrası Yaklaşımlar

• Yeni Kamu Hizmeti (Denhardt ve Denhardt): "Dümen tutmak değil, hizmet etmek"; vatandaşı müşteri değil, kamusal yararın ortak sahibi olarak görür; demokratik değerleri ve vatandaşlığı öne çıkarır.
• Bütüncül yönetim (whole of government) ve Yeni Kamu Yönetişimi: YKİ'nin yol açtığı parçalanmaya karşı koordinasyon ve işbirliğini vurgular.
• E-devlet ve dijital dönüşüm: Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması (Türkiye'de e-Devlet Kapısı, 2008).

Türkiye'de Uygulamalar

Türkiye'de YKİ ve yönetişim anlayışı doğrultusunda: 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu (stratejik planlama, performans esaslı bütçe, iç denetim), 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu (2003), 5176 sayılı Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kanunu (2004), Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık) (6328 sayılı Kanun, 2012), düzenleyici ve denetleyici bağımsız kurumların kurulması, özelleştirme uygulamaları (4046 sayılı Kanun) ve yerel yönetim reformları gerçekleştirilmiştir.