Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı ve Bakanlıklar

İdarenin Bütünlüğü ve Merkezî İdare

Anayasa md. 123'e göre idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. İdarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. Merkezî idare, Devlet tüzel kişiliği içinde yer alan başkent teşkilatı (Cumhurbaşkanlığı ve bakanlıklar) ile taşra teşkilatından oluşur.

Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı

2017 Anayasa değişikliğiyle kabul edilen Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir (md. 8, 104). Cumhurbaşkanlığı teşkilatı 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (2018) ile düzenlenmiştir.

• Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar: Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır; Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. TBMM üyeleri arasından atananların milletvekilliği sona erer (md. 106).
• Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı: Cumhurbaşkanlığı birimlerinin idari hizmetlerini yürütür.
• Politika kurulları: Cumhurbaşkanına politika önerileri geliştiren kurullar (ekonomi, eğitim, güvenlik ve dış politika, hukuk, sağlık, kültür-sanat, sosyal politikalar, yerel yönetimler, bilim-teknoloji gibi).
• Ofisler: Belirli alanlarda (dijital dönüşüm, finans, insan kaynakları, yatırım) strateji geliştiren birimler.
• Bağlı kuruluşlar: Devlet Denetleme Kurulu (Anayasa md. 108), Millî İstihbarat Teşkilatı, Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği, Diyanet İşleri Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı gibi.
• Millî Güvenlik Kurulu (md. 118): Cumhurbaşkanının başkanlığında; Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri, Dışişleri bakanları, Genelkurmay Başkanı, kuvvet komutanlarından oluşur. Millî güvenlik siyasetinin tayini konusunda tavsiye kararları alır.

Bakanlıklar

• Kuruluş (md. 106/son): Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatı kadrolarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
• Bakanın görevleri: Bakanlar, Cumhurbaşkanına karşı sorumludur; kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden de sorumludur.
• Merkez teşkilatı: Bakan, bakan yardımcıları, ana hizmet birimleri (genel müdürlükler), danışma ve denetim birimleri (teftiş kurulu, hukuk müşavirliği, strateji geliştirme) ve yardımcı hizmet birimleri (destek hizmetleri, personel).
• Taşra teşkilatı: İl ve ilçe müdürlükleri; bazı bakanlıklarda bölge müdürlükleri.
• Yurt dışı teşkilatı: Büyükelçilikler, konsolosluklar, müşavirlikler.
• Bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşlar: Bakanlığa bağlı kuruluşlar Devlet tüzel kişiliği içindedir (genel müdürlükler); ilgili kuruluşlar ayrı tüzel kişiliğe sahiptir ve vesayet denetimine tabidir (KİT'ler, bazı kamu kurumları); ilişkili kuruluşlar ise özerk düzenleyici kurumlardır.

Merkezî İdarenin İç Denetimi: Hiyerarşi

Hiyerarşi, merkezî idare içinde üst makamın ast üzerinde sahip olduğu emir verme, denetim (işlemleri onaylama, değiştirme, kaldırma) ve disiplin yetkisidir. Hiyerarşi kanunda açıkça düzenlenmesine gerek olmaksızın kendiliğinden vardır. Yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetim ise idari vesayettir ve ancak kanunda öngörülen hâllerde kullanılabilir.