Değerleme

Değerlemenin Tanımı (VUK md. 258)

Değerleme, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdirinde uygulanan işlemdir. Değerlemede, iktisadi kıymetin bilanço günündeki (veya vergiyi doğuran olayın meydana geldiği gündeki) değeri esas alınır. Değerleme, özellikle ticari kazancın bilanço esasına göre tespitinde önem taşır.

Değerleme Ölçüleri (md. 261)

• Maliyet bedeli (md. 262): Bir iktisadi kıymetin iktisap edilmesi veya değerinin artırılması münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara müteferri bilumum giderlerin toplamıdır. Gayrimenkuller, demirbaşlar, emtia ve iştirak hisseleri kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir.
• Borsa rayici (md. 263): Bir malın değerleme gününde borsada belli olan alış ve satış fiyatlarının ortalamasıdır (borsada işlem gören menkul kıymetler ve emtia için).
• Tasarruf değeri (md. 264): Gayrimenkuller dışında kalan iktisadi kıymetlerin değerleme günündeki normal alım satım değeridir; esham ve tahvilatın değerlemesinde kullanılır.
• Mukayyet değer (md. 265): Bir değerin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir (kasa mevcudu, banka mevduatı, alacaklar).
• İtibari değer (md. 266): Bir kıymetin taşıdığı yazılı değerdir (senetlerde nominal değer).
• Vergi değeri (md. 267): Bina ve arazinin emlak vergisi matrahıdır.
• Rayiç bedel (md. 268): Bir iktisadi kıymetin değerleme günündeki normal alım satım değeridir; veraset ve intikal vergisinde menkullerin değerlemesinde kullanılır.
• Emsal bedeli ve emsal ücreti (md. 267): Bedeli olmayan veya bilinmeyen ya da doğru olarak tespit edilemeyen bir malın, değerleme günündeki emsallerinin değeri esas alınarak hesaplanan bedeldir.

Değerlemeye İlişkin Önemli Kurallar

• Değeri düşen mallar (md. 278): Yangın, deprem, su basması gibi afetler veya bozulma, çürüme, kırılma, çatlama gibi nedenlerle değeri önemli ölçüde azalan emtia, emsal bedeliyle değerlenir.
• Değersiz alacaklar (md. 322): Kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline imkân kalmamış olan alacaklar, kayıtlı değerinden çıkarılır ve zarar yazılır.
• Şüpheli ticari alacaklar (md. 323): Dava veya icra safhasında bulunan veya protestolu ya da yazı ile bir defadan fazla istenildiği hâlde borçlu tarafından ödenmemiş bulunan alacaklar için karşılık ayrılabilir.
• Kur değerlemesi: Yabancı paralar ve yabancı para cinsinden alacak ve borçlar, değerleme günündeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru ile değerlenir.

Amortisman (md. 313 vd.)

• Tanım: İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkuller, gayrimaddi haklar ve demirbaşların maliyet bedelinin, kullanım süresi boyunca gider yazılmasıdır. Kanunda belirtilen tutarı aşmayan peştamallıklar ve demirbaşlar doğrudan gider yazılabilir.
• Amortisman oranları: İktisadi kıymetlerin faydalı ömürleri esas alınarak Hazine ve Maliye Bakanlığınca (Gelir İdaresi Başkanlığı) ilan edilen listelerle belirlenir.
• Normal amortisman (md. 315): Amortisman, iktisadi kıymetin faydalı ömrü boyunca eşit tutarlarla ayrılır.
• Azalan bakiyeler usulü (md. 315): Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler, normal amortisman oranının iki katını geçmemek üzere azalan bakiyeler üzerinden amortisman ayırabilir; ancak oran yüzde ellisi geçemez. Bu usulü seçen mükellef normal usule geçebilir, ancak normal usulden azalan bakiyeler usulüne geçemez.
• Arsa ve arazi amortismana tabi değildir.
• Yenileme fonu (md. 328): Satılan amortismana tabi iktisadi kıymetin satış kârı belirli şartlarla yenileme fonuna alınabilir.

Yeniden Değerleme

Enflasyonun etkisini gidermek amacıyla, kanunda belirtilen şartlarla amortismana tabi iktisadi kıymetler ile birikmiş amortismanlar yeniden değerleme oranında güncellenebilir (VUK mükerrer md. 298). Ayrıca enflasyon düzeltmesi hükümleri, kanunda belirtilen şartların gerçekleşmesi hâlinde uygulanır.