Metin Türleri

Metin ve Metinsellik

Metin, belli bir iletişim amacı taşıyan, anlam bütünlüğüne sahip sözlü ya da yazılı dil birimidir. Bir dil biriminin metin sayılabilmesi için metinsellik ölçütlerini taşıması gerekir (Beaugrande ve Dressler): bağdaşıklık (yüzey yapıda dil bilgisel bağlar: gönderim, değiştirim, eksiltili anlatım, bağlaçlar, sözcüksel bağdaşıklık), tutarlılık (derin yapıda anlam bütünlüğü), amaçlılık, kabul edilebilirlik, bilgilendiricilik, durumsallık ve metinlerarasılık.

Metin Türleri

• Bilgilendirici (öğretici) metinler: Amaç bilgi vermektir; dil göndergesel (iletişimsel) işlevdedir. Türleri: Makale, deneme, fıkra (köşe yazısı), sohbet (söyleşi), eleştiri, gezi yazısı, anı (hatıra), biyografi, otobiyografi, günlük, mektup, haber, röportaj, mülakat, tartışma, ansiklopedi maddesi, ders kitabı metinleri.
• Edebî (sanatsal) metinler: Estetik amaç taşır; dil şiirsel (sanatsal) işlevdedir; çok anlamlılık ve kurmaca vardır. Şiir; olay çevresinde gelişen öyküleyici türler (masal, fabl, hikâye, roman, destan, efsane); tiyatro (trajedi, komedi, dram).

Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

• Anlatım biçimleri: Açıklayıcı (bilgi verme), öyküleyici (olay anlatma; zaman ve hareket bildiren fiiller), betimleyici (bir varlığın ayırt edici özelliklerini sözcüklerle resmetme; sıfatlar yoğun), tartışmacı (bir düşünceyi savunup karşıt görüşü çürütme).
• Düşünceyi geliştirme yolları: Tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme (alıntı), sayısal verilerden yararlanma, benzetme.

Okuma Programındaki Metin Türleri

• Bilgilendirici metinler için okuma stratejileri: Başlık ve alt başlıkları inceleme, metnin yapısını belirleme (sebep-sonuç, karşılaştırma, problem-çözüm, sıralama), ana fikir ve destekleyici ayrıntıları bulma, grafik düzenleyiciler kullanma.
• Hikâye edici metinler için: Hikâye haritası (yer, zaman, kişiler, olay örgüsü, sorun, çözüm), kişileri karşılaştırma, olayların sırasını belirleme.
• Şiir için: Ritim, ses ve ahenk unsurlarını fark etme, imge ve duygu, sesli ve koro hâlinde okuma.

Metin Yapısı (Metnin Bölümleri)

Metinler genellikle giriş (konunun ve bakış açısının sunulması), gelişme (düşüncenin açıklanması ve desteklenmesi) ve sonuç (yargıya varma) bölümlerinden oluşur. Paragrafta da benzer yapı görülür: Giriş cümlesi (konu cümlesi), gelişme cümleleri (destekleyici), sonuç cümlesi. Paragraf soruları bu yapıya dayanır: ana düşünce, yardımcı düşünce, paragrafın bölümlere ayrılması, anlatım akışını bozan cümle, paragraf tamamlama.