Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları

Uygur Devleti (744-840)

• Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından, Göktürklerin yıkılmasının ardından kuruldu. Başkent Ötüken, ardından Ordu-Balık (Karabalgasun).
• Bögü Kağan döneminde (759-779) Maniheizm resmî din olarak kabul edildi. Bu dinin et yemeyi ve savaşmayı yasaklaması, Uygurların savaşçı özelliğini zayıflattı; buna karşılık yerleşik hayata geçiş hızlandı.
• Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur: şehirler, saraylar, tapınaklar inşa ettiler; tarım, ticaret, matbaacılık (ağaç kalıplarla baskı), minyatür ve kâğıt kullanımında ilerlediler.
• Kendilerine özgü Uygur alfabesini (Soğd kökenli) geliştirdiler; bu alfabe sonraki Türk ve Moğol devletlerinde de kullanıldı.
• 840'ta Kırgızların saldırısıyla Orta Asya'daki devlet yıkıldı; Uygurlar Doğu Türkistan'da Turfan ve Kansu bölgelerinde küçük devletler kurarak varlıklarını sürdürdü.

Diğer Türk Toplulukları ve Devletleri

• Avarlar: Göktürklerin baskısıyla batıya göçerek Macaristan'da (Pannonia) devlet kurdular. 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattılar (Türklerin ilk İstanbul kuşatması). Avrupa'ya üzengiyi tanıttılar. Franklar (Şarlman) tarafından yıkıldılar.
• Hazarlar: Hazar Denizi ile Karadeniz kuzeyinde, başkent İtil. Musevi dinini kabul eden tek Türk topluluğu (yönetici kesim). Bizans ile iyi ilişkiler kurdular, Emevilerin Kafkaslar üzerinden kuzeye ilerlemesini durdurdular. Hoşgörülü yönetimleriyle bilinirler; Ruslar tarafından yıkıldılar.
• Bulgarlar: Asparuh liderliğinde Tuna Bulgarları Balkanlar'da devlet kurup zamanla Slavlaştı ve Hristiyanlaştı. İtil (Volga) Bulgarları ise 922'de Abbasi halifesi döneminde İslamiyet'i kabul etti (İbn Fadlan'ın seyahatnamesi).
• Kırgızlar: Yenisey bölgesinde yaşadılar; Uygur devletini yıktılar. Yenisey Yazıtları onlara aittir.
• Karluklar: Talas Savaşı'nda (751) Abbasileri destekleyerek savaşın kaderini belirlediler; İslamiyet'i kabulleri hızlandı ve Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili oldular.
• Peçenekler, Uzlar (Oğuzlar), Kumanlar (Kıpçaklar): Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlara göç eden ve Bizans'la mücadele eden boylar. Bizans, Malazgirt'te (1071) saflarındaki Peçenek ve Uz askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesiyle yenildi.
• Akhunlar (Eftalitler): Afganistan ve Kuzey Hindistan'da devlet kurdular; Göktürkler ve Sasanilerin ortak saldırısıyla yıkıldılar.
• Sabarlar: Kafkasların kuzeyinde yaşadılar; Bizans ile Sasaniler arasındaki mücadelelerde rol oynadılar.

İslamiyet Öncesi Türk Kültürü (Ortak Özellikler)

Kut anlayışı (yönetme yetkisinin Gök Tanrı'dan verildiği inancı), kurultay (toy), ikili teşkilat, töre, onlu sistem, Gök Tanrı inancı, ülüş sistemi ve göçebe/yarı göçebe hayat tarzı ortak unsurlardır.