Gelişim Psikolojisi

Gelişimin Temel Kavramları ve İlkeleri

• Gelişim: Bireyin döllenmeden ölüme kadar geçirdiği, nicel ve nitel, düzenli ve sürekli değişimler. Büyüme nicel (boy, kilo), olgunlaşma kalıtımla belirlenen biyolojik hazır olma, öğrenme yaşantı ürünü kalıcı izli davranış değişikliğidir. Hazırbulunuşluk: Yeni öğrenmeye hazır olma durumu (olgunlaşma + ön öğrenmeler).
• İlkeler: Gelişim kalıtım ve çevre etkileşiminin ürünüdür; sıralıdır; süreklidir ama hızı her dönemde aynı değildir; baştan ayağa ve içten dışa ilerler; genelden özele gider; bireysel farklılıklar vardır; gelişim alanları birbirini etkiler; kritik dönemler vardır; bütüncüldür.
• Gelişimle ilgili tartışmalar: Kalıtım-çevre, süreklilik-süreksizlik (evreler), erken-geç deneyimlerin önemi.
• Araştırma desenleri: Boylamsal (aynı bireylerin uzun süre izlenmesi; gelişimsel değişimi doğrudan gösterir ama zaman alıcı ve denek kaybı riskli), kesitsel (farklı yaş gruplarının aynı anda karşılaştırılması; hızlı ama kuşak etkisi), kesitsel-boylamsal (sıralı) desenler.

Bilişsel Gelişim

• Piaget: Temel kavramlar: şema, özümleme, uyma, dengeleme. Evreler: Duyusal-motor (0-2; nesne sürekliliği, amaçlı davranış, ertelenmiş taklit), işlem öncesi (2-7; sembolik düşünme, benmerkezcilik, animizm, merkezleme, korunum yokluğu, tersine çevirememe, yapaycılık, transdüktif akıl yürütme), somut işlemler (7-11; korunum - sayı, uzunluk, madde, ağırlık, hacim sırasıyla; tersine çevrilebilirlik, sınıflama, sıralama, merkezden uzaklaşma), soyut işlemler (11+; hipotetik-tümdengelimsel düşünme, soyut düşünme, ergen benmerkezciliği: hayali seyirci ve kişisel öykü - Elkind).
• Vygotsky: Sosyokültürel kuram; yakınsal gelişim alanı, iskele kurma, özel konuşma (içsel konuşmaya dönüşür), dilin düşünceyi biçimlendirmesi, kültürel araçlar.
• Bilgi işleme yaklaşımı: Dikkat, bellek ve üst biliş becerilerinin yaşla gelişmesi.

Psikososyal ve Kişilik Gelişimi

• Erikson'un psikososyal evreleri: (1) Temel güvene karşı güvensizlik (0-1), (2) özerkliğe karşı utanç ve şüphe (1-3), (3) girişimciliğe karşı suçluluk (3-6), (4) çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu (6-12), (5) kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası (12-18), (6) yakınlığa karşı yalıtılmışlık (genç yetişkinlik), (7) üretkenliğe karşı durgunluk (orta yetişkinlik), (8) benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk (yaşlılık).
• Marcia'nın kimlik statüleri (keşif ve bağlanma boyutlarına göre): Kimlik başarısı (keşif + bağlanma), kimlik ertelemesi/moratoryum (keşif var, bağlanma yok), kimlik kapanması/ipotekli kimlik (keşif yok, bağlanma var; aile seçimlerini sorgulamadan kabul), kimlik dağınıklığı (ikisi de yok).
• Freud'un psikoseksüel evreleri: Oral (0-1), anal (1-3), fallik (3-6; Oedipus/Elektra karmaşası, özdeşim), gizil (latent; 6-12), genital (ergenlik). Saplanma (fiksasyon) ve gerileme kavramları.
• Bağlanma: Bowlby (bağlanma kuramı, içsel çalışan modeller), Ainsworth (yabancı durum: güvenli, kaygılı-kararsız, kaçınan; Main: düzensiz bağlanma), Harlow'un maymun deneyleri (temas rahatlığı).

Ahlak Gelişimi

• Piaget: Ahlak öncesi dönem, dışa bağlı (heteronom) ahlak (kurallar değişmez, sonuca göre yargı), özerk (otonom) ahlak (kurallar uzlaşmayla değişebilir, niyete göre yargı).
• Kohlberg: Ahlaki ikilemler (Heinz ikilemi). Gelenek öncesi düzey: 1. ceza-itaat yönelimi, 2. saf çıkarcı yönelim. Geleneksel düzey: 3. iyi çocuk (kişiler arası uyum) yönelimi, 4. kanun ve düzen yönelimi. Gelenek sonrası düzey: 5. sosyal sözleşme yönelimi, 6. evrensel etik ilkeler yönelimi. Gilligan, Kohlberg'i erkek merkezli bularak "bakım ahlakını" önerdi.

Dil, Bedensel ve Sosyal Gelişim

• Dil gelişimi: Agulama, babıldama, tek kelime (holofrastik), telgraf konuşması, aşırı genelleme; kuramlar: Skinner (davranışçı), Chomsky (doğuştancı; dil edinim aygıtı), etkileşimci yaklaşımlar.
• Ergenlik: Ergenlik büyüme atılımı (kızlarda erkeklerden yaklaşık iki yıl önce), ikincil cinsiyet özellikleri, erken-geç olgunlaşmanın psikolojik etkileri, akran gruplarının önemi, kimlik arayışı.
• Sosyal gelişim: Parten'in oyun evreleri, Selman'ın bakış açısı alma evreleri, Bronfenbrenner'in ekolojik sistemler kuramı (mikro, mezo, ekzo, makro, krono), ebeveyn tutumları (Baumrind: demokratik, otoriter, izin verici; ilgisiz).
• Cinsiyet rolü gelişimi: Kohlberg'in cinsiyet kimliği, sabitliği ve tutarlılığı aşamaları; toplumsal öğrenme ve şema kuramları.