Kuvvet Kullanma

Kuvvet Kullanma Yasağının Gelişimi

Klasik uluslararası hukukta savaş, devletlerin bir hakkı olarak görülmüştür. Milletler Cemiyeti Misakı (1919) savaşı sınırlamış; 1928 Briand-Kellogg Paktı ile savaş ulusal politika aracı olarak reddedilmiştir. Bugün temel kural BM Şartı md. 2/4'tür: Bütün üyeler, uluslararası ilişkilerinde gerek herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne ya da siyasal bağımsızlığına karşı, gerek BM'nin amaçlarıyla bağdaşmayan herhangi bir biçimde kuvvet kullanma tehdidine ya da kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınırlar. Bu yasak hem tehdidi hem kullanımı kapsar ve jus cogens niteliğindedir. UAD, 1986 Nikaragua davasında yasağın örf ve âdet hukuku kuralı olduğunu belirtmiştir.

İstisnalar

• Meşru müdafaa (md. 51): Bir üyeye karşı silahlı saldırı hâlinde, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği korumak için gerekli önlemleri alıncaya kadar üyelerin bireysel veya ortak meşru müdafaa hakkı vardır. Meşru müdafaa önlemleri derhâl Güvenlik Konseyine bildirilir. Örf ve âdet hukukuna göre meşru müdafaa gereklilik ve orantılılık ölçütlerine uymalıdır (Caroline olayı ölçütleri). Önleyici meşru müdafaa tartışmalıdır.
• Güvenlik Konseyi'nin kuvvet kullanma yetkisi (Bölüm VII): Konsey, barışın tehdit edildiğini, bozulduğunu veya bir saldırı eylemi bulunduğunu tespit eder (md. 39). Önce silahlı kuvvet kullanmayı gerektirmeyen önlemler (ekonomik ilişkilerin, ulaşım ve haberleşmenin kesilmesi, diplomatik ilişkilerin kesilmesi, yaptırımlar) alabilir (md. 41). Bunlar yetersiz kalırsa hava, deniz veya kara kuvvetleri aracılığıyla gerekli her türlü eylemde bulunabilir (md. 42). Uygulamada Konsey, üye devletleri "gerekli tüm araçları kullanmaya" yetkilendirir.

Tartışmalı Hâller

• İnsani müdahale: Ağır insan hakları ihlallerini durdurmak için Konsey yetkisi olmaksızın kuvvet kullanılması; hukuki dayanağı tartışmalıdır (1999 Kosova).
• Koruma Sorumluluğu (R2P): 2005 BM Dünya Zirvesi'nde kabul edilmiştir. Her devlet halkını soykırım, savaş suçları, etnik temizlik ve insanlığa karşı suçlardan korumakla yükümlüdür; devlet bunu yapamazsa uluslararası toplum, BM Şartı çerçevesinde ve Güvenlik Konseyi aracılığıyla harekete geçebilir.
• Davetle müdahale: Meşru hükümetin daveti üzerine kuvvet kullanılması.
• Vatandaşların korunması ve terörle mücadele kapsamında devlet dışı aktörlere karşı meşru müdafaa da tartışmalı konulardandır.

Silahlı Çatışmalar Hukuku (Uluslararası İnsancıl Hukuk)

Kuvvet kullanmanın meşruluğundan (jus ad bellum) bağımsız olarak, silahlı çatışma sırasında uyulması gereken kurallardır (jus in bello).

• Kaynaklar: 1899 ve 1907 Lahey Sözleşmeleri (savaş araç ve yöntemleri), 1949 Cenevre Sözleşmeleri (yaralılar, hastalar, kazazedeler, savaş esirleri ve siviller; dört sözleşme) ve 1977 Ek Protokolleri.
• Temel ilkeler: Ayrım ilkesi (savaşanlar ile siviller, askerî hedefler ile sivil nesneler ayrılmalıdır), orantılılık (beklenen askerî avantaja göre aşırı sivil zarar yasaktır), askerî gereklilik, gereksiz acıya yol açma yasağı ve insanilik.
• Uygulama: Ağır ihlaller savaş suçu oluşturur; bireysel cezai sorumluluk doğurur ve Uluslararası Ceza Mahkemesinin yargı yetkisine girebilir. Uluslararası Kızılhaç Komitesi insancıl hukukun koruyucusu olarak görev yapar.

Silahsızlanma

Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (1968), Kimyasal Silahlar Sözleşmesi (1993) ve Biyolojik Silahlar Sözleşmesi (1972) gibi antlaşmalar belirli silahların üretim, depolama ve kullanımını sınırlar veya yasaklar.