Divan Edebiyatının Nazım Şekilleri

Beyitle Kurulan Nazım Şekilleri

• Gazel: Aşk, şarap, güzellik, ayrılık ve tasavvuf konulu; genellikle 5-15 beyit; uyak düzeni aa ba ca da. Matla (ilk beyit), makta (mahlasın geçtiği son beyit), hüsn-i matla (matladan sonra gelen, ilk iki dizesi kendi arasında uyaklı beyit), beytü'l-gazel / şah beyit (en güzel beyit). Tüm beyitleri eşit güzellikteki gazele yek-ahenk, tek konuyu işleyene yek-avaz, tüm beyitleri birbirine bağlı olana müselsel gazel denir. Gazel türleri: âşıkane (Fuzuli), rindane (Baki), hakîmane (Nabi), şuhane (Nedim), sufiyane.
• Kaside: Övgü amaçlı; 33-99 beyit; aa ba ca. Bölümleri: nesib/teşbib (giriş; konusuna göre kasidenin adını alır: Su Kasidesi, Bahariye, Şitaiye, Ramazaniye), girizgâh, methiye, tegazzül (araya konan gazel), fahriye, dua. Konusuna göre: tevhid, münacat, naat, methiye, hicviye, mersiye.
• Mesnevi: Her beyti kendi içinde uyaklı (aa bb cc); uzun anlatılar için. Konuları: aşk (Leyla vü Mecnun, Hüsrev ü Şirin, Yusuf u Züleyha), dinî-tasavvufi (Mevlid, Mantıku't-Tayr), ahlaki-öğretici (Hayriye), savaş (Gazavatname), şehir (Şehrengiz), mizahi (Harname). Bölümleri: dibace/mukaddime (tevhid, münacat, naat, sebeb-i telif), konunun anlatıldığı bölüm, hatime.
• Kıt'a: İki ya da daha fazla beyit; matlası yoktur, uyak düzeni xa xa; felsefi, öğretici, hiciv konuları.
• Müstezat: Gazelin her dizesinin sonuna kısa bir dize (ziyade) eklenmesiyle oluşur.

Bentle Kurulan Nazım Şekilleri

• Terkib-i bend: Hane (bent) ve vasıta beytinden oluşur; her bentten sonra farklı vasıta beyti gelir. Felsefi ve sosyal konular (Ziya Paşa'nın Terkib-i Bendi, Bağdatlı Ruhi).
• Terci-i bend: Her bentten sonra aynı vasıta beyti tekrarlanır; tasavvufi konular (Ziya Paşa'nın Terci-i Bendi).
• Murabba (dörtlüklerden), muhammes (beşliklerden), müseddes (altılıklardan), müsemmen (sekizliklerden), muaşşer (onluklardan) oluşan musammatlar. Başka şairin gazeline dizeler ekleyerek yazılan muhammese tahmis denir.
• Şarkı: Bestelenmek için yazılır; genellikle 3-5 dörtlük; her dörtlüğün sonunda nakarat dizesi; aaaa bbba ccca. Nedim ile gelişti; Enderunlu Vasıf da öne çıkar.
• Tuyuğ: Türklerin bulduğu, aruzun "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılan tek dörtlük; aaxa; cinaslı uyak sık; Kadı Burhaneddin.
• Rubai: Tek dörtlük, aaxa; aruzun ahreb ve ahrem kalıplarındaki 24 vezinle; felsefi ve tasavvufi; Ömer Hayyam (Fars), Azmizade Haleti (Türk).

Aruz Ölçüsü ve Kafiye

• Aruz: Hecelerin açıklık-kapalılık (uzunluk-kısalık) değerine dayalı ölçü. Kapalı hece (ünsüzle biten) ve uzun ünlülü hece uzun (–), açık hece kısa (.) sayılır. Ulama, imale (kısa heceyi uzun okuma) ve zihaf (uzun heceyi kısa okuma) aruz kusurlarıdır; med (uzun heceyi bir buçuk hece değerinde okuma) ise kusur sayılmaz.
• Kafiye türleri: Yarım (tek ses), tam (iki ses), zengin (üç ve daha fazla ses), cinaslı (yazılışı aynı, anlamı farklı kelimeler). Divan şiirinde redif sık kullanılır.