Özel Yetenekli Bireyler

Tanım ve Kuramlar

• Özel yetenekli birey: Zekâ, yaratıcılık, sanat, liderlik kapasitesi ya da özel akademik alanlarda yaşıtlarına göre daha ileri düzeyde performans gösteren ya da gösterme potansiyeli taşıyan birey (Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği).
• Renzulli'nin Üç Halka Modeli: Üstün yetenek, ortalamanın üstünde yetenek, yaratıcılık ve göreve bağlılık (motivasyon) halkalarının kesişimidir. Renzulli ayrıca Okul Çapında Zenginleştirme Modelini (I, II, III. tip zenginleştirme) geliştirmiştir.
• Gardner'ın Çoklu Zekâ Kuramı: Sözel-dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-uzamsal, müziksel, bedensel-kinestetik, kişilerarası, içsel, doğacı zekâ.
• Sternberg'in Üçlü (Triarşik) Kuramı: Analitik, yaratıcı ve pratik zekâ. Gagné: Doğuştan gelen üstün yetenek (giftedness) ile gelişmiş yetenek/beceri (talent) arasını öğrenme ve çevresel katalizörler bağlar.
• Terman'ın boylamsal çalışması: Üstün zekâlıların sosyal-duygusal olarak da genellikle uyumlu olduğunu göstermiştir.

Özellikler

• Bilişsel: Hızlı öğrenme, ileri sözcük dağarcığı, güçlü bellek, soyut düşünme, merak, derin ilgi alanları.
• Duyuşsal: Mükemmeliyetçilik, yüksek adalet duygusu, duyarlılık; Dabrowski'nin aşırı duyarlılık (overexcitability) alanları.
• Asenkron gelişim: Bilişsel gelişimin sosyal-duygusal ve motor gelişimden ileride olması.
• İki kere farklı (çift tanılı) bireyler: Özel yetenekle birlikte öğrenme güçlüğü, DEHB ya da OSB gibi bir yetersizlik taşıyanlar; tanılanmaları zordur.
• Risk: Yeterince uyarılmama sonucu sıkılma, potansiyelinin altında başarı (underachievement).

Tanılama ve Eğitim Seçenekleri

• Türkiye'de: Öğretmen gözlem formu ile aday gösterme → grup tarama sınavı → bireysel değerlendirme (RAM) → Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM)'e yerleştirme. BİLSEM programları: uyum, destek eğitimi, bireysel yetenekleri fark ettirme, özel yetenekleri geliştirme, proje üretimi.
• Hızlandırma: Erken okula başlama, sınıf atlama, ders atlama, ileri yerleştirme, sıkıştırılmış program.
• Zenginleştirme: Konuları derinlemesine ve genişlemesine işleme, proje, araştırma, mentorluk.
• Gruplama: Özel sınıf, özel okul, yetenek gruplaması, okul sonrası programlar.
• Farklılaştırılmış öğretim (Tomlinson): içerik, süreç, ürün ve öğrenme ortamının farklılaştırılması; Purdue modeli, Kaplan'ın Paralel Program Modeli.