Kavram Yanılgıları

Coğrafyada Kavram Yanılgıları

Kavram yanılgısı, öğrencinin bir kavramı bilimsel anlamından farklı, tutarlı ve değiştirilmeye dirençli biçimde yapılandırmasıdır. Coğrafya kavramlarının bir kısmı doğrudan gözlemlenemeyen büyük ölçekli süreçler (Dünya'nın hareketleri, levha tektoniği, atmosfer dolaşımı) olduğundan yanılgılar sıktır.

Sık Görülen Kavram Yanılgıları

• Mevsimler: Mevsimlerin Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasıyla oluştuğunu düşünmek. Doğrusu: Mevsimlerin nedeni eksen eğikliği ve yıllık harekettir; Dünya Kuzey Yarım Küre'nin kışında (3 Ocak) Güneş'e en yakındır.
• Gece-gündüz: Gece-gündüzün Dünya'nın Güneş etrafında dolanmasıyla ya da Güneş'in Dünya etrafında dönmesiyle oluştuğunu sanmak. Doğrusu: Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi.
• Dünya'nın şekli: Dünya'yı tam bir küre sanmak; kutup basıklığını bilmemek.
• Yön: Kuzey yönünü "yukarı" olarak düşünmek; haritanın üst kısmının daima kuzey olduğunu ya da kuzeye gidildikçe yükseldiğini sanmak.
• Ölçek: Büyük ölçekli haritanın büyük alanı gösterdiğini düşünmek. Doğrusu: Büyük ölçekli harita (ör. 1:5.000) dar alanı ayrıntılı gösterir; küçük ölçekli harita (1:1.000.000) geniş alanı az ayrıntıyla gösterir.
• İklim-hava durumu: Hava durumu ile iklimi aynı kavram sanmak.
• Sıcaklık ve yükselti: Güneş'e yaklaşıldığı için yükseldikçe havanın ısınacağını düşünmek. Doğrusu: Atmosfer daha çok yerden yansıyan ışımayla ısınır; troposferde yükseldikçe sıcaklık azalır.
• Ekvator: Ekvator'un dünyanın en sıcak yeri olduğunu düşünmek. Doğrusu: En yüksek sıcaklıklar dönenceler çevresindeki çöllerde ölçülür; Ekvator'da bulutluluk ve nem sıcaklığı sınırlar.
• Deprem: Depremlerin yalnız sıcak havada ya da belirli saatlerde olduğunu, deprem büyüklüğü ile şiddetinin aynı olduğunu sanmak.
• Akarsu: Akarsuların daima kuzeyden güneye aktığını düşünmek. Doğrusu: Akarsular eğim yönünde akar.
• Nüfus yoğunluğu: Nüfusu fazla olan ülkenin nüfus yoğunluğunun da fazla olduğunu sanmak.
• Ozon tabakası ve küresel ısınma: Ozon tabakasındaki incelmenin küresel ısınmanın temel nedeni olduğunu düşünmek. Doğrusu: Küresel ısınmanın temel nedeni sera gazlarının (CO₂, metan) artışıdır.

Belirleme ve Giderme

• Belirleme araçları: İki aşamalı (cevap + gerekçe) ve üç aşamalı (cevap + gerekçe + eminlik derecesi) testler, kavram haritaları, çizimler (ör. öğrenciden mevsim oluşumunu çizmesini istemek), kelime ilişkilendirme testi, görüşmeler, tanılayıcı dallanmış ağaç.
• Giderme stratejileri: Kavramsal değişim yaklaşımı (memnuniyetsizlik, anlaşılırlık, akla yatkınlık, verimlilik), bilişsel çatışma oluşturan deney ve gözlemler (lamba-küre modeli, gölge ölçümü), kavramsal değişim metinleri, analojiler, kavram karikatürleri, simülasyonlar ve modeller, 5E modeli.