Kalkınma Teorileri

Büyüme ve Kalkınma

Büyüme niceliksel bir kavramdır (reel GSYH artışı); kalkınma ise büyümeyle birlikte ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal yapıda olumlu dönüşümü (sanayileşme, eğitim, sağlık, gelir dağılımı, yaşam kalitesi) ifade eden niteliksel bir kavramdır. Kalkınmanın ölçülmesinde kişi başına gelirin yanında BM'nin İnsani Gelişme Endeksi (gelir, eğitim ve beklenen yaşam süresi) kullanılır. Sürdürülebilir kalkınma (1987 Brundtland Raporu), bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamaktır.

Aşamalar ve Yapısal Değişim Teorileri

• Rostow'un iktisadi büyüme aşamaları: (1) geleneksel toplum, (2) kalkışa hazırlık (ön koşullar), (3) kalkış (take-off), (4) olgunluğa erişme, (5) yüksek kitlesel tüketim çağı. Kalkış için yatırım oranının milli gelirin yüzde onunun üzerine çıkması gerektiğini ileri sürer.
• Lewis'in ikili ekonomi modeli: Geleneksel tarım kesiminde marjinal verimi sıfıra yakın sınırsız emek arzı vardır; bu emek, modern sanayi kesimine sabit ücretle aktarılarak sermaye birikimi ve sanayileşme sağlanır.
• Kuznets'in ters U eğrisi: Kalkınmanın ilk aşamalarında gelir eşitsizliği artar, belirli bir gelir düzeyinden sonra azalır.

Dengeli ve Dengesiz Büyüme

• Dengeli büyüme: Rosenstein-Rodan'ın büyük itme (big push) teorisi; birbirini tamamlayan pek çok sektöre eş zamanlı ve büyük yatırımlarla piyasa genişletilmelidir. Ragnar Nurkse'nin fakirliğin kısır döngüsü: "Bir ülke fakirdir, çünkü fakirdir" — düşük gelir düşük tasarruf ve yatırıma, bu da yine düşük gelire yol açar.
• Dengesiz büyüme: Albert Hirschman'a göre kıt kaynaklar, ileri ve geri bağlantıları güçlü olan kilit sektörlere yoğunlaştırılmalı; bu sektörler diğerlerini harekete geçirir. Perroux'nun büyüme kutupları kuramı da bölgesel boyutta benzer bir yaklaşımdır.

Bağımlılık ve Yapısalcı Yaklaşımlar

• Prebisch-Singer tezi: Gelişmekte olan ülkelerin ihraç ettiği hammaddelerin fiyatları, ithal ettikleri sanayi mallarına göre uzun dönemde düşer; dış ticaret hadleri gelişmekte olan ülkeler aleyhine bozulur. Bu tez, ithal ikameci sanayileşme stratejisinin dayanağı olmuştur.
• Bağımlılık okulu: Dünya ekonomisi merkez (gelişmiş) ve çevre (azgelişmiş) ülkeler olarak yapılanmıştır; çevre ülkelerin azgelişmişliği, merkezle eşitsiz ilişkilerin sonucudur (Frank, Amin). Wallerstein'ın dünya sistemi analizi yarı-çevre kavramını ekler.

Kalkınma Stratejileri

• İthal ikameci sanayileşme: Yurt içi pazarı koruyarak ithal edilen sanayi mallarının yurt içinde üretilmesi (1950-1970'ler Latin Amerika, Türkiye'de planlı dönem).
• İhracata dayalı büyüme: Dış pazarlara yönelik rekabetçi üretim (Doğu Asya kaplanları; Türkiye'de 24 Ocak 1980 kararları).
• Washington Uzlaşısı (1989): Mali disiplin, liberalleşme, özelleştirme, serbest piyasa ve dışa açılmayı öneren politika seti.
• Kalkınmacı devlet yaklaşımı (Doğu Asya), yetenek yaklaşımı (Amartya Sen: kalkınma, özgürlüklerin genişlemesidir).
• Orta gelir tuzağı: Orta gelir düzeyine ulaşan ülkelerin verimlilik artışı ve yenilik eksikliği nedeniyle yüksek gelir grubuna geçememesi.