Tanzimat ve Servetifünun Edebiyatı

Tanzimat Edebiyatı (1860-1896)

1860'ta Şinasi ve Agah Efendi'nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval ile başlar (ilk özel Türk gazetesi; ilk resmî gazete 1831 Takvim-i Vekayi, ilk yarı resmî Ceride-i Havadis 1840). Gazete ve dergiler yeni türlerin (makale, roman, tiyatro) yayılmasını sağladı.

• I. Kuşak (toplum için sanat): Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi, Ahmet Vefik Paşa. Özellikler: Halkı eğitme, vatan, millet, hürriyet, adalet, kanun kavramları; dilde sadeleşme isteği (ama uygulamada tam başarılı olunamadı); romantizm etkisi; divan nazım şekillerini yeni muhtevayla kullanma.
• II. Kuşak (sanat için sanat): Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Sami Paşazade Sezai, Muallim Naci (eski edebiyat taraftarı; Ekrem ile tartışmaları), Nabizade Nazım. Özellikler: Bireysel konular, ölüm, aşk, doğa; dil ağırlaştı; romantizmden realizme geçiş; "Kafiye göz için değil kulak içindir" tartışması.

Tanzimat Sanatçıları ve Eserleri

• Şinasi: Şair Evlenmesi (ilk yerli tiyatro, töre komedisi), Tercüme-i Manzume (ilk şiir çevirisi), Durub-ı Emsal-i Osmaniye (atasözleri), Müntehabat-ı Eşar; noktalama işaretlerini ilk kullanan, ilk makale (Mukaddime).
• Namık Kemal: Vatan yahut Silistre (tiyatro; vatan sevgisi), İntibah (ilk edebî roman), Cezmi (ilk tarihî roman), Gülnihal, Akif Bey, Zavallı Çocuk, Celal (tiyatro önsözü "Mukaddime-i Celal"), Hürriyet Kasidesi, Vatan Mersiyesi.
• Ziya Paşa: Terkib-i Bend, Terci-i Bend, Zafername (hiciv), Harabat (divan şiiri antolojisi; mukaddimesinde eski edebiyatı savunur), Şiir ve İnşa makalesi (halk edebiyatını gerçek millî edebiyat sayar). Görüşlerindeki çelişkiyle tanınır.
• Ahmet Mithat Efendi: "Yazı makinesi"; halkı eğitmek için roman; okura seslenme, olay örgüsünü kesip bilgi verme; Letaif-i Rivayat (ilk hikâyeler), Felatun Bey ile Rakım Efendi (Batılılaşmanın yanlış anlaşılması), Hasan Mellah, Müşahedat.
• Recaizade Mahmut Ekrem: Araba Sevdası (ilk realist roman; alafranga züppe tipi Bihruz Bey), Talim-i Edebiyat (edebiyat kuramı), Zemzeme, Nijad Ekrem, Takdir-i Elhan.
• Abdülhak Hamit Tarhan: "Şair-i Azam"; Makber, Ölü, Hacle, Sahra (ilk pastoral şiir denemesi), Eşber, Finten, Sardanapal, Tarık (tiyatrolar); metafizik konular, biçim denemeleri.
• Sami Paşazade Sezai: Sergüzeşt (esaret konulu; romantizmden realizme geçiş), Küçük Şeyler (hikâyeler). Nabizade Nazım: Karabibik (ilk köy romanı/uzun hikâyesi), Zehra (ilk psikolojik roman denemesi). Şemsettin Sami: Taaşşuk-ı Tal'at ve Fitnat (ilk yerli roman), Kamus-ı Türki (sözlük).

Servetifünun / Edebiyat-ı Cedide (1896-1901)

• Servetifünun dergisi (Ahmet İhsan Tokgöz; 1891'de bilim dergisi olarak başladı) Tevfik Fikret'in 1896'da başına geçmesiyle edebî yayın organı oldu. 1901'de "Edebiyat ve Hukuk" çevirisi gerekçesiyle kapatıldı.
• Özellikler: Sanat için sanat; bireysel konular, karamsarlık, kaçış (hayal-hakikat çatışması), İstanbul dışına çıkılmaması; ağır, süslü, Arapça-Farsça yüklü dil, yeni tamlamalar; Fransız sembolizmi ve parnasizmi; sone, serbest müstezat; aruzun Türkçeye ustaca uygulanması; anjambman; şiirde konu bütünlüğü; "Sanat için sanat" ama Fikret 1901 sonrası toplumsal temalara yöneldi.
• Tevfik Fikret: Rübab-ı Şikeste, Haluk'un Defteri, Rübabın Cevabı, Şermin (çocuk şiirleri), Sis, Tarih-i Kadim, Doksan Beşe Doğru, Ferda.
• Cenap Şahabettin: Elhan-ı Şita, Hac Yolunda, Avrupa Mektupları, Evrak-ı Eyyam; sembolist; ses ve renk uyumu.
• Halit Ziya Uşaklıgil: Mai ve Siyah (Ahmet Cemil; sanatçı-toplum çatışması), Aşk-ı Memnu (Türk romanının teknik bakımdan olgun örneği), Kırık Hayatlar, Ferdi ve Şürekası; Sefile, Nemide (ilk romanları); hikâyeler; mensur şiirler.
• Mehmet Rauf: Eylül (ilk psikolojik roman). Hüseyin Cahit Yalçın: Hayat-ı Muhayyel, Hayal İçinde. Ahmet Hikmet Müftüoğlu: Çağlayanlar, Haristan ve Gülistan; Türkçülük eğilimi.

Fecr-i Ati (1909-1912)

"Sanat şahsi ve muhteremdir" görüşüyle Servetifünun çizgisini sürdürdü. Ahmet Haşim (Göl Saatleri, Piyale; sembolist; "Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar"; Bize Göre, Gurebahane-i Laklakan), Emin Bülend, Refik Halit, Şahabettin Süleyman, Tahsin Nahit; kısa ömürlü oldu.