Temel Hak ve Ödevler

Temel Hak ve Hürriyetlerin Niteliği (Anayasa md. 12)

Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.

Sınırlama (md. 13)

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Durdurulması (md. 15)

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasa'daki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Ancak bu durumlarda dahi dokunulamayan bir çekirdek alan vardır:

• Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkı,
• Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğü,
• Din, vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti (bunları açıklamaya zorlanamama, kınanma ve suçlanmama),
• Suç ve cezaların geriye yürümezliği,
• Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimsenin suçlu sayılamaması (masumiyet karinesi).

Hakların Sınıflandırılması (1982 Anayasası)

• Kişinin hak ve ödevleri (negatif statü hakları, md. 17-40): Yaşama, kişi dokunulmazlığı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünceyi açıklama, basın, toplantı hürriyeti, mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti.
• Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (pozitif statü hakları, md. 41-65): Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı, çalışma, sendika kurma, sağlık, konut, sosyal güvenlik hakkı.
• Siyasi haklar ve ödevler (aktif statü hakları, md. 66-74): Türk vatandaşlığı, seçme-seçilme, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe ve bilgi edinme hakkı.

Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi (md. 42)

• Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.
• Eğitim ve öğretim, Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır.
• İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.
• Devlet, maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin öğrenimlerini sürdürebilmeleri için burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar; özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
• Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür.
• Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz ve öğretilemez.

İlgili Diğer Hükümler

• md. 24: Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır.
• md. 10: Kanun önünde eşitlik; kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir; çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.
• md. 74: Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı.
• md. 72-73: Vatan hizmeti ve vergi ödevi.

Sınav uyarısı: Temel haklar ancak kanunla, özüne dokunulmadan ve ölçülülük ilkesine uygun sınırlanabilir. Olağanüstü hâllerde dahi yaşama hakkı, maddi-manevi bütünlük, din-vicdan hürriyeti, suç ve cezaların geriye yürümezliği ve masumiyet karinesi dokunulamaz. Eğitim hakkı sosyal ve ekonomik haklardandır (md. 42).