Milletlerarası Yetki

Milletlerarası Yetkinin Kavramı

Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta hangi devletin mahkemelerinin davaya bakacağı sorusunun cevabıdır. Her devlet kendi mahkemelerinin milletlerarası yetkisini kendi hukukuyla belirler. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi MÖHUK md. 40-47'de düzenlenmiştir.

Genel Kural (MÖHUK md. 40)

Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları ile tayin edilir. Yani bir davada Türk iç hukukuna göre yetkili bir Türk mahkemesi varsa, Türk mahkemeleri milletlerarası yetkiye de sahiptir (ör. davalının Türkiye'deki yerleşim yeri, sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği yer, taşınmazın bulunduğu yer).

Özel Yetki Kuralları

• Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalar (md. 41): Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin olup yabancı ülke mahkemelerinde açılabilecek davalar, Türkiye'de yer itibarıyla yetkili mahkeme bulunmadığı takdirde, ilgilinin Türkiye'deki mutad meskeninin bulunduğu yer, Türkiye'de mutad meskeni yoksa Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde açılır.
• Vesayet, kayyımlık ve kısıtlama (md. 42), miras (md. 43: mirasbırakanın Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesi; yoksa terekeye dahil malvarlığının bulunduğu yer mahkemesi).
• İş sözleşmeleri (md. 44): İşçinin işini mutad olarak yaptığı yer mahkemesi yetkilidir; işçinin Türkiye'deki yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesi de yetkilidir.
• Tüketici sözleşmeleri (md. 45): Tüketici, kendi yerleşim yeri veya mutad meskeni ya da karşı tarafın işyeri veya yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir; karşı tarafın tüketiciye karşı açacağı davalarda tüketicinin Türkiye'deki mutad meskeni mahkemesi yetkilidir.
• Sigorta sözleşmeleri (md. 46).

Yetki Anlaşması (md. 47)

Yer itibarıyla münhasır yetki hâlleri dışında, taraflar aralarında yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkisinden doğan bir uyuşmazlığın yabancı bir devlet mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilir. Yetki anlaşmasının geçerli sayılabilmesi için yazılı delil ile ispat edilmesi gerekir. Dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde Türk mahkemelerinde görülür. Kanunda belirtilen tüketici, iş ve sigorta sözleşmelerinde yetki anlaşmasıyla zayıf tarafın korumadan yararlanması engellenemez. Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi bulunan konularda (Türkiye'deki taşınmazların aynına ilişkin davalar gibi) yabancı mahkeme yetkili kılınamaz.

Usule İlişkin Diğer Hükümler

• Teminat (md. 48): Türk mahkemelerinde dava açan, davaya katılan veya icra takibine girişen yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemece belirlenecek teminatı göstermek zorundadır. Mahkeme, dava açılan devletle Türkiye arasında karşılıklılık (anlaşma, fiili uygulama veya kanun hükmü) bulunması hâlinde teminattan muaf tutabilir.
• Adli yardım (md. 49): Yabancı gerçek kişiler, karşılıklı olmak kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir.
• Usule uygulanacak hukuk: Yargılama usulüne mahkemenin hukuku (lex fori) uygulanır; yani Türk mahkemesinde HMK hükümleri uygulanır.
• Derdestlik: Yabancı mahkemede görülmekte olan dava, Türk mahkemesinde açılan aynı dava bakımından kural olarak derdestlik itirazı oluşturmaz (milletlerarası sözleşmeler saklıdır).
• Yargı bağışıklığı: Yabancı devletler, kamu hukuku alanındaki işlemleri (acta jure imperii) nedeniyle yargı bağışıklığına sahiptir; özel hukuk işlemlerinden (acta jure gestionis) doğan uyuşmazlıklarda Türk mahkemelerinde yargılanabilir (MÖHUK md. 49).