İnsan Anatomisi ve Fizyolojisi

Hücre, Doku ve Organizasyon

İnsan vücudu hücre → doku → organ → sistem → organizma düzeninde organize olmuştur. Dört temel doku: epitel doku (örtme ve salgılama), bağ doku (destek ve bağlama; kemik, kıkırdak, kan, yağ dokusu), kas doku (çizgili, düz, kalp kası) ve sinir doku (uyartı iletimi). Çocukluk döneminde hücre bölünmesi ve büyüme hızlıdır; büyüme hormonu, tiroit hormonları, beslenme ve uyku büyümeyi etkiler.

Destek ve Hareket Sistemi

• İskelet: Yenidoğanda kemik sayısı (kıkırdak taslaklarla birlikte) yetişkinden fazladır (≈ 270-300); kemiklerin kaynaşmasıyla yetişkinde 206'ya iner. Çocuklarda kemikler daha esnektir ("yeşil dal" kırığı). Bıngıldaklar (fontaneller): Yenidoğan kafatasındaki kemikleşmemiş bölgeler; arka bıngıldak ≈ 2-3 ayda, ön bıngıldak ≈ 12-18 ayda kapanır. Bıngıldağın çökük olması sıvı kaybını (dehidratasyon), kabarık olması kafa içi basınç artışını düşündürür.
• Kemik gelişimi: Uzun kemiklerde boyca uzama epifiz (büyüme) plaklarından olur. Kalsiyum, D vitamini ve fiziksel aktivite önemlidir; D vitamini eksikliğinde raşitizm.
• Kaslar: Büyük kaslar (kaba motor) küçük kaslardan (ince motor) önce gelişir; gelişim baştan ayağa (sefalokaudal) ve merkezden dışa (proksimodistal) ilerler.
• Duruş bozuklukları: Skolyoz, düztabanlık; uygun oturma, ağır çanta taşımama.

Sinir Sistemi ve Duyu Organları

• Beyin gelişimi: Doğumda beyin yetişkin ağırlığının ≈ %25'i, 2 yaşında ≈ %75'i, 5-6 yaşında ≈ %90'ı kadardır. Sinaps oluşumu ilk yıllarda çok hızlıdır; kullanılmayan bağlantılar budanır (sinaptik budama). Miyelinleşme sinir iletimini hızlandırır. Zengin uyaran çevresi beyin gelişimini destekler.
• Bölümler: Beyin (düşünme, öğrenme, dil; sol ve sağ yarım küre), beyincik (denge, koordinasyon), beyin sapı-omurilik soğanı (solunum, kalp atışı), omurilik (refleksler).
• Yenidoğan refleksleri: Emme, arama (rooting), Moro (irkilme), yakalama (palmar), Babinski, adım atma, tonik boyun refleksi; belirli aylarda kaybolmaları gelişimin göstergesidir.
• Duyu organları: Göz (yenidoğanın görme keskinliği düşüktür, 20-30 cm mesafeyi ve yüzleri tercih eder; şaşılık erken fark edilmeli), kulak (işitme doğumda gelişmiştir; yenidoğan işitme taraması; orta kulak iltihabı çocuklarda sıktır çünkü östaki borusu kısa ve yataydır), burun, dil, deri.

Dolaşım ve Solunum Sistemleri

• Kalp ve dolaşım: Çocuklarda kalp atım hızı yetişkinden yüksektir (yenidoğanda ≈ 120-160/dk, okul öncesinde ≈ 80-120/dk). Fetal dolaşımdan doğumdan sonraki dolaşıma geçiş (foramen ovale ve duktus arteriozusun kapanması).
• Kan: Alyuvar, akyuvar, trombosit, plazma; kan grupları; demir eksikliği anemisi çocuklarda sık görülür.
• Solunum: Solunum hızı çocuklarda yetişkinden fazladır (yenidoğanda ≈ 30-60/dk). Solunum yolları dar olduğundan enfeksiyon ve yabancı cisim tıkanması risklidir.

Sindirim, Boşaltım ve Endokrin Sistemleri

• Sindirim: Ağız (süt dişleri ≈ 6. ayda çıkmaya başlar, 2,5-3 yaşında 20 süt dişi tamamlanır; daimi dişler ≈ 6 yaşında başlar), mide, bağırsaklar, karaciğer, pankreas.
• Boşaltım: Böbrekler, idrar kesesi; tuvalet eğitimi için fizyolojik olgunluk (sfinkter kontrolü) genellikle 18-24 aydan sonra kazanılır; gece kuru kalma daha geç gelişir.
• Endokrin: Hipofiz (büyüme hormonu; diğer bezleri yönetir), tiroit (metabolizma ve beyin gelişimi; doğumsal hipotiroidi yenidoğan taramasıyla saptanır), pankreas (insülin), böbrek üstü bezleri.
• Bağışıklık sistemi: Yenidoğan anneden plasenta ve anne sütüyle antikor alır (pasif bağışıklık); aşılarla aktif bağışıklık kazanılır.
• Üreme sistemi ve cinsel gelişim: Okul öncesi dönemde cinsiyet farkındalığı ve vücut bilinci; mahremiyet eğitimi ve çocuğun kendini koruma becerileri.