Aile ve Toplum Ahlakı

Aile Ahlakı

Aile nikâh akdiyle kurulur. Kur'an, eşler arasında meveddet (sevgi) ve rahmet (merhamet) bulunduğunu (Rûm 21), eşlerin birbirleri için “elbise” olduğunu (Bakara 187) bildirir. Eşler arasındaki ilişkinin ölçüsü ma'rûf (iyilik ve güzellikle geçinme) ilkesidir.

• Eşlerin karşılıklı görevleri: Sevgi, saygı, sadakat, güven, ailenin geçimini ve huzurunu sağlama, istişare.
• Anne-babaya karşı görevler: Kur'an, Allah'a kulluktan hemen sonra ana babaya ihsânı emreder; onlara “öf” bile denmemesini ister (İsrâ 23-24). Anne-babaya iyiliğe birrü'l-vâlideyn, onlara eziyet etmeye ukûku'l-vâlideyn denir. İnanmasalar bile dünya işlerinde onlarla iyi geçinmek gerekir (Lokmân 15).
• Çocukların hakları: Güzel bir isim koymak, helal rızıkla beslemek, iyi eğitim ve terbiye vermek, çocuklar arasında adaletli davranmak, sevgi ve şefkat göstermek.
• Sıla-i rahim: Akrabalık bağlarını gözetmek; akrabayı ziyaret etmek ve ihtiyacını gidermek.

Toplum Ahlakının Temel İlkeleri

• Uhuvvet (kardeşlik): “Müminler ancak kardeştir” (Hucurât 10).
• Adalet: Kendi aleyhine, yakınlarının aleyhine de olsa adaleti ayakta tutmak (Nisâ 135); bir topluluğa duyulan kinin adaletsizliğe sürüklememesi (Mâide 8).
• Emanet ve ehliyet: Emanetleri ehline vermek (Nisâ 58).
• Emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker: İyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak.
• Şûrâ (istişare): İşleri danışarak yürütmek.
• Yardımlaşma: İyilik ve takvâda yardımlaşmak, günah ve düşmanlıkta yardımlaşmamak (Mâide 2).
• Kul hakkı: Başkasının canına, malına, onuruna yönelik haksızlık; hak sahibi helal etmedikçe bağışlanmaz.

Toplumsal İlişkilerde Ahlak

• Komşu hakkı: Hz. Peygamber, Cebrail'in komşu hakkını o kadar tavsiye ettiğini, komşuyu mirasçı kılacağını sandığını bildirmiştir. “Komşusu açken tok yatan bizden değildir.”
• İş ve ticaret ahlakı: Ölçü ve tartıda dürüstlük (Mutaffifîn suresi), hile yapmamak, işçinin ücretini teri kurumadan vermek, karaborsacılıktan (ihtikâr) ve faizden kaçınmak, rüşvet alıp vermemek.
• Yetim ve yoksul hakkı: Yetimin malına yaklaşmamak, yoksulu gözetmek, infak etmek.
• Görgü kuralları (âdâb-ı muâşeret): Selamlaşmak, izin isteyerek eve girmek (Nûr 27), hasta ziyareti, davete icabet, cenazeye katılma.
• Farklı inanç sahipleriyle ilişkiler: Dinde zorlama yoktur (Bakara 256); adalet ve iyilikle davranmak esastır.
• Çevre ahlakı: Yeryüzü insana emanettir; israf ve bozgunculuk (fesat) yasaktır.

Sınav uyarısı: Ana babaya “öf” denmemesi İsrâ suresindedir. Akrabalık bağını gözetmeye sıla-i rahim denir. Karaborsacılık ihtikârdır. Kul hakkı, sahibi helal etmedikçe affedilmez.